Μενού

ΠΟΛΙΤΗΣ ΚΕΪΝ (Επαν.) - Γιώργος Ξανθάκης

2011 7

Σε μια δυσοίωνη νυχτερινή λήψη, η κάμερα εστιάζει αργά σε έναν ψηλό σιδερένιο φράχτη με το αρχικό «K». Μετά εξερευνά το αχανές και μεγαλόπρεπο Xanadu: άδειες γόνδολες που λικνίζονται σε μια ιδιωτική λίμνη, εξωτικά ζώα που στοιβάζονται σε έναν ιδιωτικό ζωολογικό κήπο, περιποιημένο γκαζόν -όλα τυλιγμένα στην ομίχλη. Πάνω από την ομίχλη δεσπόζει η κορυφή ενός λόφου, στον οποίο βρίσκεται ένα κάστρο, με ένα μοναδικό φως να λάμπει σε αυτό. Μέσα βρίσκεται ένας ετοιμοθάνατος άνδρας που κρατά μια κρυστάλλινη σφαίρα που περικλείει ένα χειμωνιάτικο σκηνικό και ψεύτικο χιόνι. Προφέρει τη λέξη «Rosebud», και πεθαίνει, ρίχνοντας τη σφαίρα, η οποία σπάει σε μικροσκοπικά θραύσματα. Έτσι ξεκινά ο «Πολίτης Κέιν» του Orson Welles. Μετά από πολλά πρότζεκτ που απέτυχαν, κυρίως μια προσαρμογή του «Heart of Darkness» του Joseph Conrad, το 26χρονο παιδί-θαύμα, με ήδη αισθητή παρουσία στον κόσμο του θεάτρου και του ραδιοφώνου, έκανε αυτό που είναι αναμφισβήτητα το πιο εκπληκτικό ντεμπούτο στην ιστορία του κινηματογράφου.

Ο νεκρός ήταν ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους στον κόσμο, ο μεγιστάνας του Τύπου Charles Foster Kane. Στην αίθουσα προβολής ενός πρακτορείου ειδήσεων, μια ομάδα δημοσιογράφων παρατηρεί πως η δημόσια ζωή του Kane, που χαρακτηρίζεται από άφθονο πλούτο και έντονα κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα, δεν δίνει απάντηση στο αινιγματικό «Rosebud». Ένας δημοσιογράφος αποφασίζει να βρει τη λύση του μυστηρίου, ερευνώντας την παιδική ζωή του Kane και παίρνοντας συνεντεύξεις από σημαντικά για εκείνον πρόσωπα. Όλοι τους είναι πρόθυμοι να μιλήσουν, αλλά κανείς δεν μπορεί να του δώσει την εξήγηση που αναζητά. Το «Rosebud», που σχεδόν χρησιμοποιείται σαν mcguffin, είναι σημαντικό στοιχείο για να υποδηλώσει τη χαμένη ανθρωπιά του χαρακτήρα. Η συγκινητικά λυτρωτική απάντηση δίνεται αναπάντεχα στο τέλος όταν η κάμερα εστιάζει στους σωρούς των υπαρχόντων του Kane μέχρι να φτάσει σε ένα φλεγόμενο καμίνι στο οποίο οι εργάτες ρίχνουν όλα τα αντικείμενα που θεωρούν σκουπίδια…

Ο «Πολίτης Κέιν» αποτελεί μία από τις αρχετυπικές ταινίες όλων των εποχών, με καθολική αναγνώριση και οικουμενική επιρροή στην τέχνη του κινηματογράφου. Το μεγαλείο της ταινίας άρχισαν να συνειδητοποιούν οι ευρωπαίοι κριτικοί στα μέσα της δεκαετίας του ‘50, ιδιαίτερα όταν ο θεωρητικός του κινηματογράφου Andre Bazin ανακάλυψε σ’ αυτήν το μοντέλο μιας καινούργιας κινηματογραφικής αισθητικής βασισμένης όχι στο μοντάζ, αλλά στη «λήψη σεκάνς». Η κύρια μέριμνα στην αισθητική του « Κέιν» δε συνίσταται στη μετατροπή των εικόνων σε ενότητες μέσω του μοντάζ, αλλά στην εντός κάδρου σκηνοθεσία (mise-en-scene). Ο Welles θεωρείται ιδρυτής και μετρ της αισθητικής αυτής, όπως ο Eisenstein θεωρείται ιδρυτής και μετρ του μοντάζ.

Επαναστατική υπήρξε και η δομή της αφήγησης. Εξαρθρώνοντας τη χρονολογική σειρά στην παράθεση των γεγονότων της πλοκής, ο Welles αποδιάρθρωσε την κλασική αριστοτελική αφήγηση με την αυστηρή σχέση αίτιου-αιτιατού και εισήγαγε για πρώτη φορά τη δομή της “συνεκδοχικής” αφήγησης, προσπαθώντας να ανασυνθέσει το πορτραίτο του κεντρικού ήρωα με βάση πολλαπλές αφηγήσεις που φωτίζουν διαφορετικές πτυχές της ζωής του. Δεν βλέπουν όμως όλοι τον ήρωα με τον ίδιο τρόπο, με αποτέλεσμα τα φλας-μπακ να είναι αντιφατικά μεταξύ τους και αναξιόπιστα. Αυτή που μας αποκαλύπτει την αλήθεια είναι η κάμερα. Αυτή είναι που μέσα από τις πολλές αφηγήσεις ξεδιπλώνει τον πραγματικό χαρακτήρα και τα αληθινά συναισθήματα του Kane. Η τέχνη είναι αυτή που αποκαλύπτει τελικά πιο πολλά για τη ζωή.

Η αφήγηση δεν ακολουθεί την κλασική δομή αρχή-μέση-τέλος, αντίθετα αρχίζει από το τέλος. Η επιγραφή «No trespassing» στην είσοδο του Xanadu συμβολίζει την αδυναμία διείσδυσης στον εσωτερικό κόσμο του Kane και προετοιμάζει τον θεατή για μια ταινία στην οποία η «λύση» του δράματος δεν θα δοθεί από τον σκηνοθέτη αλλά θα κάνει μέτοχο αυτού του μυστηρίου και τον θεατή. Το φιλμ ξεκινά με τον θάνατο του Kane -και «ανοίγει» και «κλείνει» με εικόνες μέσα από τον φράχτη του μυθικού κάστρου Χanadu. Η λέξη «Rosebud» αποτελεί το νοηματικό «κλειδί» της ταινίας, λέξη που επαναλαμβάνεται καθ’ όλη τη διάρκειά της ως τα τελευταία πλάνα, λέξη-μυστήριο που πάνω της χτίζεται η αφήγηση. Το ρεπορτάζ του δημοσιογράφου συνιστά μια δράση που λειτουργεί ως πλαίσιο και σύνδεσμος των υπολοίπων δράσεων. Η δράση αυτή αποτελεί μια σταθερά που μας επαναφέρει στο παρόν, δημιουργεί μια γενική ροή πληροφοριών και προσανατολίζει τον θεατή.

Ο «Κέιν» είναι μια ταινία-ορόσημο για μυριάδες λόγους, ένας από τους οποίους είναι η ποικιλία των τεχνικών που χρησιμοποιούνται. Πράγματι, καμία από τις κινηματογραφικές μεθόδους του παρελθόντος δεν μένει αχρησιμοποίητη, αλλά ο «Κέιν» συνεισφέρει επίσης μια σειρά από κινηματογραφικές καινοτομίες, κυρίως την εκπληκτική φωτογραφία βαθιάς εστίασης του Gregg Toland, ένα μεγαλούργημα σκιών και έντονων κοντράστ. Ο Welles χρησιμοποίησε γρηγορότερο φιλμ, φακούς μικρότερης εστιακής απόστασης και έντονο φωτισμό προκειμένου να επιτύχει ένα μεγάλο βάθος πεδίου, δηλαδή μεγάλη απόσταση μέσα στην οποία η εικόνα είναι ευκρινής. Αυτή η δυνατότητα τον κάνει να διαχωρίζει τα επίπεδα και να δημιουργεί πολλαπλές δράσεις σε μεγάλο βάθος. Σημαντική ήταν η συμβολή στο ιδιοφυές σενάριο του συγγραφέα Herman Mankiewicz, αδελφού του σημαντικού σκηνοθέτη Joseph Mankiewicz («Όλα για την Εύα»).

Ο Welles, μια εγωκεντρική και λαμπρή προσωπικότητα, εισέβαλε τόσο πολύ σε κάθε πόρο των έργων του, ώστε η σκιά του να είναι πάντα συγκρίσιμη με τους χαρακτήρες που υποδύεται: η παραβολή του Kane, που ως αυτοδημιούργητος ενσαρκωτής της δύναμης του αμερικανικού ονείρου καταλήγει στην επιθανάτια φρίκη της μοναξιάς και της απελπισίας, μόνος με τους δαίμονές του, προφητεύει την κατάρα του καλλιτέχνη που σε όλη του τη ζωή θα πορεύεται με το ασήκωτο «βάρος» του πρώτου και τέλειου έργου του. H μορφή του νάρκισσου, εγωμανή και μονήρους Kane αντανακλά την πορεία της ζωής του ίδιου του Welles -ενός καλλιτέχνη που συγκέντρωσε διασημότητα και επιτυχία πολύ νωρίς στην καριέρα του, αλλά στράφηκε προς τη μονομανία και την αυξανόμενη απομόνωση τα επόμενα χρόνια.

Ο «Πολίτης Κέιν» είναι ένα αριστούργημα που αρνείται οποιαδήποτε ταξινόμηση είδους, μια μυθιστορηματική ψευδο-βιογραφία της καμπύλης ανόδου και πτώσης ενός θεληματικού άντρα που με την τεράστια δυναμική του συσσωρεύει υλικά αγαθά, αλλά με την αδιόρατη αδυναμία του χάνει τον έρωτα, τους φίλους, την οικογένεια. Όλες οι ενότητες αυτής της υπαρξιακής αλληγορίας, που παρουσιάζουν διαφορετικά περιστατικά της ζωής του ήρωα, κρύβουν την ίδια κεντρική ιδέα: την αδυναμία του να βρει την αγάπη, καθώς ο ίδιος δεν γνωρίζει πώς να την προσφέρει.

Γιώργος Ξανθάκης
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα filmy.gr

Smart Search Module