Αυτό το φύλλο δέντρου από την Ανατολή, που εμπιστεύτηκε τη φροντίδα του κήπου μου,
προσφέρει μια γεύση μυστικού νοήματος, καθώς διαπαιδαγωγεί τους σοφούς.
Είναι ζωντανό ον μοναδικό που διχάζεται μέσα του
ή μήπως είναι δύο που έχουν επιλέξει το ένα το άλλο ώστε να είναι γνωστά ως ένα;
Για να απαντήσω σε ένα τέτοιο ερώτημα, νόμιζα ότι είχα βρει το σωστό νόημα·
Δεν νιώθεις στα τραγούδια μου ότι είμαι και ένα και δύο ταυτόχρονα;
(πρόχειρη πεζή μετάφραση του ποιήματος Γκίνγκο μπιλόμπα του Γκαίτε)
Η φυσιοκεντρική θεώρηση του κόσμου μας (ότι δηλαδή η Μητέρα Φύση ενεργεί πάντα αφεαυτής) είναι τόσο παλιά, τουλάχιστον όσο και ο Κήπος του Επίκουρου. Τη φιλοσοφία αυτήν ενστερνίστηκε εξάλλου και ο Λουκρήτιος, αποτυπώνοντάς την στο εξάτομο ποιητικό του έπος Περί της φύσεως των πραγμάτων (De rerum natura): Γιατί ποιος είναι τόσο ισχυρός ώστε να κυβερνά το σύνολο των πραγμάτων, να κρατά στα χέρια του τα ισχυρά ηνία του αμέτρητου βάθους; ώστε να περιστρέφει συγχρόνως όλους τους κόσμους να συγκλονίζει συγχρόνως τον ήρεμο ουρανό με τη βροντή, να στέλνει τον κεραυνό που συχνά κρημνίζει ναούς; και να κτυπά τον αθώο, ενώ αφήνει τον ένοχο;
Δεκαοκτώμιση αιώνες αργότερα, ο φιλέλληνας ποιητής, δραματουργός, φυσιοδίφης και φιλόσοφος, Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε εξέδωσε την επιστημονική πραγματεία Προσπάθεια εξήγησης της μεταμόρφωσης των φυτών (1790) και έθεσε τις βάσεις της επιστήμης της Μορφολογίας. Έγραψε δε, το 1815, το ιδιόχειρο ποίημα Γκίνγκο μπιλόμπα, πολύ πρόχειρη απόδοση του οποίου διαβάζουμε στην αρχή. Αξίζει να αναφέρω επίσης, ότι ήταν φαν και γνώστης των Μεταμορφώσεων του Οβίδιου αλλά και του σατιρικού και αυτοσαρκαστικού έργου του Λουκιανού, Λούκιος ή Όνος.
Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι στη Σιωπηλή φίλη της Ίλντικο Ενιέντι, η ζωή του αιωνόβιου δένδρου γκίνγκο μπιλόμπα είναι συνυφασμένη με τη ζωή του γερμανικού πανεπιστημίου του Μάρμπουργκ, στον κήπο του οποίου βρήκε φροντίδα. Δεν είμαι σίγουρος αν η σκηνοθέτις είναι γνώστρια της επικούρειας φιλοσοφίας, αλλά είμαι βέβαιος για τη φυσιοκεντρική της προσέγγιση του κόσμου, όπως την είδαμε να θριαμβεύει στο αστυνομικό φιλμ Σίμων ο μάγος (1999) ή όπως αναδύθηκε υπέροχα μέσα από τις ονειρικές μεταμορφώσεις στην ταινία Η ψυχή και το σώμα (2017).
Η Σιωπηλή φίλη διαδραματίζεται παράλληλα σε τρεις κομβικές χρονικές περιόδους του πανεπιστημίου αυτού, αποτυπωμένες σε διαφορετικά φιλμικά μέσα η καθεμιά τους.
Το 2020 αποτυπώνεται σε υψηλής ποιότητας ψηφιακό HD. Ο Τόνι Γουόνγκ (Τόνι Λιουνγκ Τσιου-γουάι), νευροεπιστήμονας χονγκονέζος, παραμένει παγιδευμένος στο άδειο πανεπιστήμιο εν πανδημία. Μελετά τις δράσεις του δένδρου αυτού στον κήπο, βρίσκει κανάλι επικοινωνίας, ενώ δεν μπορεί να συνεννοηθεί με τον καθαριστή (Σιλβέστερ Γκροθ) που τον κοιτά με βλέμμα μάλλον ρατσιστικό. Τηλεδιασκέπτεται με τη βοτανολόγο Alice Sauvage (Αλίκη Αγρία; είναι η Λέα Σεϊντού) η οποία προτιμά την mimosa pudica.
Το 1908 θέλει μονοχρωματικό 16άρι. Η Γκρέτε (Λούνα Βέντλερ) είναι η πρώτη φοιτήτρια που δέχτηκε το πανεπιστήμιο αυτό στο τμήμα Βιολογίας. Αντιμετωπίζει υποτιμητική εχθρότητα από την ανδροκρατούμενη ακαδημαϊκή επιτροπή / κοινότητα και κατεστημένες διακρίσεις αλά Carl Linnaeus. Βρίσκει διέξοδο στη φωτογραφία και η κάμερα, η Σιωπηλή φίλη της, της αποκαλύπτει έναν άλλον κόσμο κι έναν άλλον εαυτό. Δίκαια απέσπασε το βραβείο Marcello Mastroianni πρωτοεμφανιζόμενου/ης ηθοποιού στο Φεστιβάλ Βενετίας.
Το ενδιάμεσο 1972 είναι κοκκώδες και χρωματικά παλλόμενο 35άρι. Ο συντηρητικού αγροτικού περιβάλλοντος Χάνες (Ένζο Μπραμ), άβγαλτος φοιτητής στο ίδιο πανεπιστήμιο, μελετά αντιδράσεις παρουσίας σε ένα γεράνι γλάστρας. Του ανέθεσε να το προσέχει εν τη απουσία της η ελευθεριάζουσα βοτανολόγος Γκούντουλα (Μαρλένε Μπάροου) που τον γλυκοκοιτάζει. Η ερωτική επιθυμία είναι μέρος της Φύσης και της φύσης μας. Το δέντρο εκφράζει τη σοφία των αιώνων του.
Η παρακολούθηση αποσπασματικά των τριών ιστοριών είναι αρκετά ποιητική αλλά και δύσκολη. Το ως άνω ποίημα του Γκαίτε, Γκίνγκο μπιλόμπα, μπορεί να ξεκλειδώσει διαφορετικά σε κάθε θεατή νοήματα. Ο φυσιοκεντρικός κόσμος της Ίλντικο Ενιέντι παραμερίζει τις ανθρώπινες διαφορές, τα σύνορα, τα φύλα, τις φόρμες, τα χρώματα του δέρματος και τα μεγάλα συμφέροντα. Η καλλιτεχνική φωτογραφική διεύθυνση του Γκέργκελι Πάλος (Ένα περιστέρι έκατσε σε ένα κλαδί συλλογιζόμενο την ύπαρξή του, Η ομορφιά της ύπαρξης) επενδύει υπέροχα αυτό το τρίτομο έργο φυσικής οπτικοακουστικής φιλοσοφίας.
Κλείνοντας, επιστρέφουμε στον Γκαίτε και στο τραγούδι Ein Gleiches [Ένα παρόμοιο, ήτοι παρόμοιο με Το νυχτερινό τραγούδι του περιπλανώμενου] που άδει ο Blixa Bargeld στη Σιωπηλή φίλη:
Πάνω από όλες τις κορυφές των λόφων υπάρχει γαλήνη,
σε όλες τις κορφές των δέντρων μόλις που νιώθεις ανάσα.
Τα μικρά πουλιά κοιμούνται σιωπηλά στα δέντρα του δάσους·
απλώς περιμένετε, σύντομα κι εσείς θα αναπαυθείτε, όπως αυτά.
Κώστας Καρδερίνης
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα kemes.wordpress.com