Μια εν ψυχρώ δολοφονία είναι η πρώτη εικόνα με την οποία ο Σέζαρ Ντίαζ μας βυθίζει στον κόσμο του Mexico 86. Έναν κόσμο όπου ο φόβος και η τρομοκρατία αποτελούν τα θεμέλια της δικτατορίας της Γουατεμάλας, που η ταινία χαρακτηρίζει ως την πιο άγρια χούντα της Λατινικής Αμερικής. Απέναντι στην κρατική βία, η αντίσταση δρα περιθωριακά, ανώνυμα και παράνομα, διεκδικώντας το αυτονόητο δικαίωμα ενός λαού στην ελευθερία. Ένα από τα διαχρονικότερα οξύμωρα σχήματα της ανθρώπινης Ιστορίας: ο αγώνας για την αποκατάσταση της ελευθερίας υποχρεώνεται σχεδόν πάντα να κινηθεί έξω από τα όρια της νομιμότητας που έχει επιβάλει εκείνος ακριβώς που την έχει καταλύσει.
Αυτός ο αγώνας, όμως, έχει και το δικό του ανθρώπινο τίμημα. Η συμμετοχή στην αντίσταση απαιτεί από τα μέλη της να παραμερίσουν την προσωπική τους ζωή, να αποδεχθούν την πειθαρχία της οργάνωσης και, πολλές φορές, να περιορίσουν ακόμη και το δικαίωμα της αντίρρησης απέναντι στις εντολές. Ο Ντίαζ χαράζει έτσι από νωρίς μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στη συλλογική αναγκαιότητα και στην ατομική ελευθερία, αποφεύγοντας να εξιδανικεύσει ακόμη κι εκείνους που αγωνίζονται για αυτήν. Γιατί ο αγώνας απέναντι σε καθεστώς που στερεί την ελευθερία γεννά ένα δύσκολο ερώτημα: πόσο από τη δική του ελευθερία μπορεί να παραχωρήσει ένας άνθρωπος στην ίδια την οργάνωση που αγωνίζεται για να την αποκαταστήσει;
Για τη Μαρία, η σύγκρουση ανάμεσα στο συλλογικό καθήκον και στην προσωπική ζωή αποκτά ξαφνικά το πιο οδυνηρό της πρόσωπο. Η μητέρα της, που μέχρι τότε φροντίζει τον γιο της, αντιμετωπίζει με στωικότητα τον καρκίνο στο τελευταίο του στάδιο και αδυνατεί πλέον να συνεχίσει να έχει την ευθύνη του παιδιού. Ο γιος επιστρέφει έτσι στην καθημερινότητα μιας γυναίκας που έχει μάθει να ζει στην παρανομία, να αλλάζει ταυτότητες και να υπολογίζει κάθε της κίνηση, μετατρέποντας την αντιστασιακή της δράση σε μια ακόμη δυσκολότερη άσκηση ισορροπίας. Η Μαρία καλείται πλέον να ισορροπήσει ανάμεσα στην αγωνίστρια που έχει ταχθεί στην ελευθερία ενός λαού και στη μητέρα που οφείλει να προστατεύσει το παιδί της.
Η ισορροπία γίνεται ακόμη πιο εύθραυστη όταν η ανώτερη δομή της οργάνωσης προτείνει στη Μαρία τη μεταφορά του γιου της στην Κούβα, για την ασφάλεια όλων. «Ζούμε μακριά από τα παιδιά μας για να τα προστατέψουμε» είναι η απάντηση που συνοψίζει μια ολόκληρη φιλοσοφία αγώνα, μόνο που αυτή τη φορά η Μαρία αντιδρά. Πρώτη φορά οι δεσμοί αίματος συγκρούονται κατά μέτωπο και επί ίσοις όροις με τους ιδεολογικούς δεσμούς, μετατρέποντας ένα πολιτικό δίλημμα σε βαθιά ανθρώπινο. Ο Ντίαζ τοποθετεί έτσι την ηρωίδα του μπροστά σε μια οδυνηρή επιλογή: να συνεχίσει να υπηρετεί έναν αγώνα αφιερωμένο στην ελευθερία του συνόλου, αποδεχόμενη ταυτόχρονα έναν ακόμη αποχωρισμό από το ίδιο της το παιδί. Και ίσως εδώ βρίσκεται ο πραγματικός πυρήνας της ταινίας: στο σημείο όπου η αφοσίωση σε μια πολιτική ιδέα συναντά τα όριά της απέναντι στην προσωπική ευθύνη προς εκείνους που αγαπάμε.
Η σύγκρουση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν αποκαλύπτεται ο αυτοβιογραφικός πυρήνας της ταινίας. Ο Σέζαρ Ντίαζ γεννήθηκε στη Γουατεμάλα και, όταν η πολιτικά ενεργή μητέρα του εξορίστηκε στο Μεξικό, μεγάλωσε αρχικά με τη γιαγιά του. Πίσω λοιπόν από τη Μαρία διακρίνεται η μορφή της δικής του μητέρας και πίσω από το παιδί η δική του παιδική ηλικία, την οποία ο Ντίαζ κοιτάζει πλέον από την απόσταση του ενήλικου γιου. Και αυτή η προσωπική μνήμη εξηγεί ίσως γιατί το Mexico 86 αποφεύγει τόσο την εξιδανίκευση όσο και την καταδίκη της Μαρίας, επιλέγοντας κάτι πολύ δυσκολότερο: να κατανοήσει το τίμημα των επιλογών της.
Ακόμη και η ανθρώπινη ζωή μετατρέπεται σε κώδικα επικοινωνίας ανάμεσα στους υπηρέτες του καθεστώτος, με το 500 να σημαίνει βασανισμένος, το 300 δολοφονημένος και το 200 μεταφορά σε άλλη τοποθεσία, συμπυκνώνοντας ανθρώπινες ζωές και τραγωδίες σε απρόσωπους αριθμούς. Η καταστολή, όμως, στρέφεται εξίσου απέναντι στη σκέψη, τοποθετώντας την ακαδημαϊκή κοινότητα ανάμεσα στους πρώτους στόχους της, καθώς η κριτική ικανότητα αποτελεί διαχρονικά έναν από τους μεγαλύτερους εχθρούς κάθε απολυταρχικής εξουσίας. Εδώ η σκέψη οδηγείται σχεδόν αναπόφευκτα στον Μπρεχτ και σε εκείνο το περίφημο «ελάττωμα» του ανθρώπου: «ξέρει να σκέφτεται». Γιατί πριν ένα αυταρχικό καθεστώς επιχειρήσει να ελέγξει τις πράξεις ενός λαού, πρέπει πρώτα να περιορίσει την ικανότητά του να τις αμφισβητεί.
Ούτε η επιλογή του 1986 ούτε, ασφαλώς, ο ίδιος ο τίτλος της ταινίας είναι τυχαίοι. Το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου του Μεξικού καταλαμβάνει ολοένα και περισσότερο τον δημόσιο χώρο, προσφέροντας ιδανικό πεδίο εκτόνωσης της κοινωνικής ενέργειας. Και κάπου εδώ επιστρέφει ένας διαχρονικός προσωπικός προβληματισμός: που εξαντλείται όλη αυτή η ένταση, που σβήνει η θυμωμένη φωνή και σε ποιο μονοπάτι χάνεται η συλλογική ενέργεια που εκρήγνυται μέσα σε ένα γήπεδο, όταν η κοινωνία καλείται να διεκδικήσει τα δικαιώματά της; Αυτή η αντίθεση διατρέχει χαρακτηριστικά το Mexico 86: όσο η κοινωνική ένταση εκτονώνεται στις κερκίδες, έξω από το γήπεδο ο κόσμος των διώξεων, των βασανιστηρίων και της πολιτικής βίας συνεχίζει ανενόχλητος τη βρώμικη δουλειά του.
Ο Ντίαζ μεταφέρει τη μόνιμη απειλή και στην κινηματογραφική γραμματική, επιστρατεύοντας όλα σχεδόν τα συστατικά ενός πολιτικού θρίλερ. Ο φακός κινείται συχνά κυκλικά γύρω από τους χαρακτήρες, σαν να αναζητά μαζί τους έναν κίνδυνο που μπορεί να βρίσκεται οπουδήποτε, ενώ η μουσική του Καμίλο Λάρα εντείνει την αίσθηση διαρκούς επιτήρησης. Στη σκηνή της Μαρίας μέσα στο λεωφορείο, η απειλή αποκτά σχεδόν φυσική παρουσία, αποτυπώνοντας με εξαιρετική οικονομία την καθημερινότητα των ανθρώπων της αντίστασης. Τίποτα μέσα στο κάδρο του Ντίαζ δεν μοιάζει τυχαίο, με τη γεωγραφία του χώρου και την τοπογραφία του πλάνου σχολαστικά οργανωμένες, ώστε ακόμη και οι παρυφές της εικόνας να προσθέτουν ένα επίπεδο ανάγνωσης.
Καθοριστική σε όλα αυτά παραμένει η Μπερενίς Μπεζό, που καλείται να υπηρετήσει τον διπλό ρόλο της αγωνίστριας και της μητέρας. Οι συνεχείς μεταμφιέσεις αλλάζουν συχνά το πρόσωπο της Μαρίας, το βλέμμα της όμως παραμένει σταθερό, κουβαλώντας τον θυμό από τις ζεματιστές μνήμες, τη μελαγχολία, την εξάντληση και μαζί την προσδοκία ενός καλύτερου αύριο. Μέσα από αυτό το βλέμμα το Mexico 86 επιστρέφει τελικά στο θεμελιώδες ερώτημά του: πόσο μεγάλο προσωπικό τίμημα μπορεί να απαιτήσει ο αγώνας για το συλλογικό δίκαιο και σε ποιο σημείο οι δεσμοί αίματος γίνονται ισχυρότεροι από εκείνους της ιδεολογίας;
Κώστας Κωνσταντινίδης