Πάμε τώρα και στην κριτική του έργου. Ας μιλήσουμε λοιπόν (επιτέλους), για το καθοριστικό ενδο-κινηματογραφικό κομμάτι.
Ο Κρίστοφερ Νόλαν σε ό,τι αφορά τη δυνατότητα διαχείρισης μη γραμμικής αφήγησης με παράλληλη αποτύπωση απελευθερωμένης επικοινωνιακής φόρμας, σε σχέση με τη Φιλμογραφία του ίδιου, κάνει κάτι εντυπωσιακό. Παίρνει ως πανίσχυρο όχημα βοηθείας την επιμορφωτική αναμέτρηση με το αποδεδειγμένα αξεπέραστο Ομηρικό Έπος, μα ξεπερνά ωστόσο κινηματογραφικά τον εαυτό του!
Ο Οδυσσέας του Νόλαν αποτελεί μια άρτια διαμοιρασμένη, κοινωνιολογική οντότητα της μυθολογικής - αρχαϊκής εποχής του Βασιλιά της Ιθάκης, που μολαταύτα όσον αφορά τον Ανθρώπινο Παράγοντα, ως κεντρικός ήρωας ανταποκρίνεται ρεαλιστικά -και όχι μυθολογικά- σε πολλές χρήσιμες και αξιοσέβαστες ιδιότητες.
Η διάρκεια της ταινίας κυλά με ιδιαίτερη αγωνία, προσμονή και γοητευτική παρακολούθηση, που σέβεται χειροπιαστά τη δημιουργικότητα, τη διδαχή και το μύθευμα στον κύριο αφηγηματικό κορμό του Ομηρικού Έπους.
Ανάλυση
Γενικώς…
Ο σκηνοθέτης - σεναριογράφος Κρίστοφερ Νόλαν, μέσα από την ταινία “Οδύσσεια” (2026), αποδίδει στη δική του κινηματογραφική διασκευή, όλο το συγκερασμένο μυθολογικό, θεϊκό και ανθρώπινο φάσμα, του εν λόγω Ομηρικού Έπους. Οι γνώριμες δυσοίωνες και εν καιρώ ευνοϊκότερες περιπέτειες του πολυμήχανου Οδυσσέα στην πρωταγωνιστική πληρότητα της Οδύσσειας, εντοπίζονται. Από εκεί και πέρα, περνάμε κατευθείαν στον τρόπο καλλιτεχνικής αφήγησης. Θα παρακολουθήσουμε, ένα πολυσύνθετο, αφηγηματικό βίωμα. Με έξυπνα σεναριακά συμβάντα και με τη σκηνοθετικά πολυγωνική παρατήρησή τους. Σε ψυχολογικά και οπτικά επίπεδα, μιας αποδεδειγμένα αποτελεσματικής, γεμάτης έμπνευση, καλλιτεχνικής νοηματοδότησης. Διαδοχικές περιηγήσεις ηρώων και τοποθεσιών πραγματοποιούνται στην καλλιτεχνική προοπτική αυτή, με αξιόλογη παραστατικότητα. Με σεναριακά συμβάντα και σκηνοθετική πολυγωνική παρατήρηση, που γοητεύουν σε επίπεδο οργανωμένης δραματουργίας τον απαιτητικό θεατή. Παρατηρούμε:
Αποσπασματικά τον Τρωικό Πόλεμο, κυρίως στο στρατηγικό (εντυπωσιακή σκοτεινή αύρα, αρχιστράτηγου Αγαμέμνονα) και στο σκακιστικό (ταπεινή αύρα Οδυσσέα, με μόχθο συμπολεμιστών μέσα στο Δούρειο Ίππο) τέλος του. Τη Μνηστηροφονία σε συναισθηματικά εμφατικό (πριν αποκαλυφθεί ο Οδυσσέας), μα και σε διαρκές στάδιο επιλόγου (αφότου αποκαλυφθεί ο Οδυσσέας). Το ενδιαμέσως πολύπαθο ταξίδι των πληρωμάτων του Οδυσσέα προς την Ιθάκη, σε διασταύρωση με εφιαλτικές μορφές παρεμπόδισης του όλου στόχου. Την αγνή ανάμνηση του Ευμαίου και της Πηνελόπης για τα νεανικά χρόνια του Οδυσσέα (ξιφασκία και τοξοβολία στη νιότη του), όπου εδώ πρωτοτυπεί το έργο. Την ιδιοτελή / ανιδιοτελή παρατήρηση της Καλυψούς στον μαγεμένο προσκεκλημένο της, Οδυσσέα. Τη μαρτυρική προσμονή του αγαπημένου Βασιλιά της Ιθάκης στο νησί του, μέσα από την πονεμένη νοσταλγική έκφραση στην ψυχή της Πηνελόπης, του Τηλεμάχου και του Ευμαίου. Μέσα από την πνιγμένη με πικρία τεράστιας απογοήτευσης, διπολική πια λαχτάρα, την οποία κυρίευσαν και δηλητηρίασαν οι φρούδες ελπίδες τους για την επιστροφή του Οδυσσέα. Τον σκύλο Άργο. Εδώ ο Νόλαν, με αφορμή την παρουσία του πιστού σκύλου, παραθέτει την Ασέβεια των μνηστήρων, σε κάθε πτυχή του Οίκου του Οδυσσέα. Ακόμη και στην παραμικρή αγαπημένη του ανάμνηση συναισθηματικών δεσμών, όπως στο μικρό αυτό σκυλάκι (όπως το έδειξε η ταινία), το οποίο το κακοποιούν βάναυσα περσόνες πρωταγωνιστικών μνηστήρων, σαν τον Αντίνοο.
Έπειτα, δεν θα μπορούσε να λείπει φυσικά από την τελευταία ταινία του Νόλαν η ιδιαίτερη κινηματογραφική φόρμα στο έργο. Ο σεναριογράφος – σκηνοθέτης Κρίστοφερ Νόλαν, ως λάτρης της περίτεχνα απρόβλεπτης αφηγηματικής ξενάγησης, την οποία επιθυμεί παράλληλα να μετατρέψει σε επικοινωνιακή φόρμα μέσα στο μυαλό του θεατή, ακολουθεί ξανά στη Φιλμογραφία του και τώρα, δύο μοτίβα κινηματογραφικής αφήγησης. Απλώς εδώ, είναι προσαρμοσμένα με την προσθήκη ενός ακόμη ενδιάμεσου μοτίβου. Τρία δηλαδή μοτίβα: 1) Τη δική του γνώριμη, μη γραμμική αφήγηση. 2) Την εξελικτική πορεία του Ομηρικού Έπους της Οδύσσειας, όπου εκεί ο Οδυσσέας και οι άντρες του θα αντιμετωπίσουν (σχεδόν) κατά γράμμα τις διαδοχικές, τρομακτικές αντιξοότητες, προσπαθώντας να επιστρέψουν προς την Ιθάκη. Ο Νόλαν πανέξυπνα προσαρμόζει το δικό του μη γραμμικό ύφος στην πολυεδρική ματιά του Ομήρου προς τις Ραψωδίες της Οδύσσειας. 3) Τη συμπληρωματική *αριστοτέλεια αφήγηση (στοιχεία υποβοήθησης αρχής, μέσης, τέλους), που έτσι και αλλιώς, από παλιότερα αποτελούσε βοηθητικό εργαλείο του Νόλαν.
Αξιοσημείωτο ωστόσο είναι, ότι ο Κρίστοφερ Νόλαν δίνει μεγάλη βάση και έμφαση στον Παροντικό Χρόνο της δικής του διασκευασμένης Οδύσσειας. Κάνει τον θεατή, να ζήσει έντονα τις στιγμές και να βυθιστεί μέσα σε αυτές, σαν να πρόκειται για μία όχι λεπτομερή προσήλωση στο πρωτότυπο Ομηρικό Κείμενο, μα για μία πιστή και ουσιώδη ακολουθία στον αφηγηματικό κορμό δημιουργικότητας του αξεπέραστου Ποιητή Ομήρου. Και η φοβερά εύστοχη αυτή σύλληψη ιδέας, κατά την κινηματογραφική διαδραστικότητα του έργου, είναι η άκρως αισθαντική ζήση στο εικονοποιημένο εδώ βίωμα του Ποιητικού Ομηρικού Έργου! Ένα βίωμα, που προσφέρεται απλόχερα στον θεατή, όχι λόγω καταναγκαστικού θαυμασμού προς τον Όμηρο, μα σαν μια απτή απόδειξη της υπέροχα διαχρονικής φαντασίας εκείνου. Και όχι μια κινηματογραφικά “εθιμοτυπική”, αφηγηματική προσέγγιση, σαν μια καρποσταλική διεκπεραίωση στην Οδύσσεια.
Ο Νόλαν δεν έπεσε σε τούτη την παγίδα. Μα στον αντίποδα, μελέτησε, κατάλαβε και έφτιαξε το κινηματογραφικό έργο του με θάρρος, καλλιτεχνική άποψη και ουσία, σαν να ζει ο ίδιος μέσα στους τρομακτικούς, μυθολογικούς αιθέρες, στους οποίους παρουσιάζονται οι τόσο θαυμαστές σαν από κάποια πλάνη του νου, μα ταυτοχρόνως τόσο απειλητικά υπαρκτές οντότητες πλασμάτων (π.χ. Κύκλωπας, Λαιστρυγόνες, Κίρκη, Κόσμος Νεκρών, Χάρυβδη, Σκύλλα, Σειρήνες), μπροστά στα έκπληκτα μάτια των ηρώων. Έτσι, ζούμε και εμείς ως θεατές το τρομακτικό Παρόν του Οδυσσέα, με την ίδια ακριβώς έκπληξη των ματιών εκείνου! Δηλαδή, η διάρκεια της ταινίας κυλά με ιδιαίτερη αγωνία, προσμονή και γοητευτική παρακολούθηση, που σέβεται χειροπιαστά τη δημιουργικότητα, τη διδαχή και το μύθευμα στον κύριο αφηγηματικό κορμό του Ομηρικού Έπους. Αλλά παράλληλα, τολμά να κάνει κάποιες σεναριακές τροποποιήσεις σε τοποθεσίες και σε απόδοση κειμένου, που εξυπηρετούν όμως εύστοχα τη δραματουργία του επιλεγμένου κινηματογραφικού αφηγήματος του Νόλαν.
Λόγου χάριν, η ταινία δεν δίνει πολύ χώρο στο ίδιο το Ομηρικό Κείμενο με ακριβείς στιχομυθίες. Πιο συγκεκριμένα, ο Οδυσσέας στην ταινία δεν κάνει ποτέ διάλογο με τον Κύκλωπα Πολύφημο (δεν υπάρχουν εδώ στιχομυθίες του πληγωμένου Κύκλωπα με τον “Κανένα”). Δεν υπάρχουν καν άλλοι Κύκλωπες στο νησί. Έτσι όμως, ξεχωρίζει η μοναδικότητα του Κύκλωπα Πολύφημου και η τραγικότητα της στιγμής στην έχθρα επιβίωσης, ανάμεσα σε Κύκλωπα και ανθρώπους πολεμιστές. Διάλογος ουσιαστικά δεν πραγματοποιείται ούτε με τους Λαιστρυγόνες. Αλλά το Δέος, που αισθάνονται ο Οδυσσέας και οι συμπολεμιστές του μπροστά στον Κύκλωπα και στους **Λαιστρυγόνες, αποτυπώνεται ιδανικά στην ταινία! Για την ακρίβεια, πρόκειται για μια τριπλή σχέση ενδιαφέρουσας προσεγμένης παρατήρησης, ηρώων/θεατή/σκηνοθέτη, στην αφηγηματική διάσταση της ταινίας.
Όσον αφορά τον κεντρικό ήρωα, θα μπορούσε ο Κρίστοφερ Νόλαν, μελετώντας τον Όμηρο να διαλέξει στοιχεία κινηματογραφικής εξιδανίκευσης και ξεχωριστής διάστασης στον Οδυσσέα. Να μετατρέψει τον κινηματογραφικό Οδυσσέα, σε έναν αστραφτερά πολυμήχανο, ηγετικό άντρα. Δεν το έκανε. Θα μπορούσε να του δώσει μια έντονη μονομερή διάσταση στο κομμάτι της ψυχικής αφοσίωσης και λαχτάρας για την Ιθάκη, τη σύζυγο Πηνελόπη, τον γιο Τηλέμαχο, τον χοιροβοσκό Εύμαιο, την τροφό Ευρύκλεια ή ακόμη και τον σκύλο Άργο. Δεν το έκανε. Θα μπορούσε να εστιάσει σε πολεμικές ικανότητες του Βασιλιά της Ιθάκης. Πάλι δεν το έκανε. Και έχει λόγο, που δεν ακολούθησε τέτοια μοτίβα κινηματογραφικού εντυπωσιασμού.
Διότι ψάχνει κινηματογραφικά, τον ψυχισμό του Οδυσσέα. Και το πώς εκείνος δρα. Αφήνει τον Οδυσσέα, να σκεφτεί μεν με ευστροφία, αλλά όχι σαν μια εξωπραγματική παρουσία επιβλητικής οξυδέρκειας. Όχι σαν κάτι παραπάνω από ανθρώπινη παρουσία. Μα με λυτρωτικές ιδέες, εκλογικευμένων λύσεων και αποφασιστικής ευφυΐας. Είναι μεν μοναδικός ο Οδυσσέας αυτός, αλλά παραμένει ανθρώπινος. Και ταιριάζει λοιπόν, να τον πλαισιώνει η σοφή σύμβουλος Θεά Αθηνά (“ποιος δεν γνωρίζει τη φωτιά, τον κεραυνό...”), η οποία παρουσιάζεται στο έργο του Νόλαν παρομοίως ανθρώπινη (όπως την έβλεπε εν μέρει και ο Όμηρος, εξάλλου). Απλά ο Νόλαν επιλέγει να μην φανερώσει ποτέ το επιβλητικό κομμάτι της Θεάς Αθηνάς, διατηρώντας το πιο γήινο εκείνης.
Ως ρυθμιστική αντίφαση, αυτού του ανθρώπινου σκεπτικού επάνω στον κινηματογραφικό κεντρικό ήρωα Οδυσσέα, χρειαζόταν να τονιστούν τα πιο θαυμαστά κομμάτια ιστορίας του Ομηρικού Έπους (Κύκλωπας Πολύφημος, Λαιστρυγόνες, Μάγισσα Κίρκη, Κόσμος των Νεκρών, Σειρήνες, Σκύλλα & Χάρυβδη, Καλυψώ, Μνηστηροφονία). Αυτό το κομμάτι του κοινού μυστικού για τους λάτρεις του Ομηρικού Έπους, στο οποίο κομμάτι ανήκουν και προκρίνονται τόσο οι θαυμαστές μυθολογικές περσόνες και συνθήκες, όσο και η ανθρώπινη εκδίκηση στη Μνηστηροφονία, εκ των πραγμάτων, απαιτεί κάποιες “θυσίες” στο σκελετό μιας ταινίας. Διότι έχει τις πρωταγωνιστικές του επιθυμητές, μυθολογικές ή ανθρώπινου ψυχισμού, μορφές. Δεν χωρά επομένως κάθε παράμετρος της Οδύσσειας, σε μια ταινία που θα παρακολουθηθεί στο 2026 από όλο τον Κόσμο.
Ο Νόλαν δηλαδή αναγκαστικά αφαιρεί - “θυσιάζει” κάποια άλλα Ομηρικά Στοιχεία, κάνοντας σκοπίμως ορισμένες παραλείψεις, στο βωμό της πιο λειτουργικής επικοινωνίας για τον απευθυνόμενο σημερινό, παγκόσμιο θεατή. Δηλαδή διαλέγει να αφαιρέσει τις λιγότερο γοητευτικές στιγμές της Οδύσσειας (εννοώ, σε σχέση με το πώς θα φαίνονταν - αξιοποιούνταν αυτές κινηματογραφικά). Διότι δεν νομίζω, ότι υπάρχει κάποιος φανατικός θαυμαστής - αναγνώστης – θεατής της Οδύσσειας, που λαχταρούσε να δει στη Μεγάλη Οθόνη, για παράδειγμα, τη μάχη με τους Κίκονες. Επίσης αντιστρόφως, δεν παρέθεσε ο Νόλαν στην ταινία, την παρουσία του Οδυσσέα στο φιλόξενο νησί των Φαιάκων (μα ούτε φυσικά και τα γοργά πλοία αυτών). Αλλά ειδικά για το τελευταίο, κατανοώ, ότι κάθε σεναριογράφος κάνει τις επιλογές του και η φιλοξενία στο νησί των Φαιάκων ενδεχομένως να μην ταίριαζε στο επιθετικό, δραματικό και άκρως σκοτεινό ύφος της όλης δραματουργίας, που αναπτύχθηκε στην ανάλογη ταινία.
Συμπερασματικά
Βεβαίως, υπάρχουν και παραλείψεις επάνω στη μεταφορά του Ομηρικού Έργου, που δεν δικαιολογούν το σκεπτικό διαχείρισης της διαμοιρασμένης κινηματογραφικής γοητείας. Επί παραδείγματι, ο Νόλαν δεν παρουσίασε το νησί του Αιόλου, με την πολύτιμη φύλαξη ανέμων στον ασκό. Όπου κανονικά κρατήθηκαν (προσωρινώς) οι μη ευνοϊκοί άνεμοι, για το ταξίδι που θα κατέληγε για τα πληρώματα του Οδυσσέα στην Ιθάκη πολύ νωρίτερα (αλλά σαδιστικά απέτυχε). Ακόμη, δεν παρουσίασε τους Λωτοφάγους, σαν τοποθεσία - νησί. Αυτά τα δύο στοιχεία παραλείψεων θα μπορούσαν να είναι όντως σημαντικά λάθη. Αλλά πρώτον, δεν απειλούν το εντυπωσιακό σύνολο της ταινίας. Και δεύτερον, η ταινία εν καιρώ περιγράφει, ότι πέραν της Μοίρας, κάποια στιγμή και ο Οδυσσέας δεν ήθελε (πιο σωστά, δεν θεωρούσε Δίκαιο), να επιστρέψει στην Ιθάκη, μετά από όσα έκαναν ο ίδιος και οι συμπολεμιστές του στην Τροία.
Ωστόσο, ο Νόλαν παράλληλα φροντίζει και κάνει αξιοπρόσεκτες τροποποιήσεις, αναπληρώνοντας το χαμένο αυτό έδαφος Ομηρικού Κειμένου. Είτε με δημιουργικές προσμίξεις, είτε με τη μινιμαλιστική και συνάμα ενσυναισθητική παρουσία και θεώρηση των θαυμαστών περσόνων - συνθηκών, από ορισμένα σημεία που δεν έδειξε. Ας πούμε, η ταινία κάνει λιγότερο μεγαλοπρεπή και πολύ πιο απλοϊκή την Καλυψώ και το νησί της, εστιάζοντας στη μοναδικότητα της αγάπης της για τον Οδυσσέα. Τότε η ταινία τοποθετεί εκεί με πρόσμιξη τον Λωτό (κανονικά ήταν στο νησί των Λωτοφάγων), ως λουλούδι, που το χρησιμοποιεί η Καλυψώ, για να ξεχνά ο Οδυσσέας τις πολύτιμες και επίπονες αναμνήσεις του. Από την άλλη πλευρά, η ταινία με μινιμαλισμό κάνει ταπεινή τη Μάγισσα Κίρκη και τον τόπο της. Το ότι δεν την έχει παρουσιάσει να βρίσκεται σε παλάτι, ωφελεί το έργο. Τρομακτική και παραστατική η μαγεία της Κίρκης, να μετατρέπει τους άντρες σε ζώα.
Η πονεμένη ψυχή της Κίρκης, που βλέπει μόνο βαναυσότητα και αδηφαγία στην ψυχή όλων των αντρών, δείχνει μια πικραμένη και τραυματισμένη Μάγισσα, την οποία κάτι άσχημο την έχει σημαδέψει (και για τον σύγχρονο θεατή, αυτό το μήνυμα έχει σημασία). Το μεταμορφωμένο αιχμάλωτο πτηνό στο κλουβί είναι η αδερφή της Κίρκης (μάλλον η Πασιφάη, αλλά η ταινία το αφήνει μετέωρο). Επιπλέον, υπάρχει πρωτόγνωρη, εναγώνια εξέλιξη στην τελική διαμάχη με τους μνηστήρες. Αναρωτιέσαι στην ταινία, εάν θα τα καταφέρει τελικά ο Οδυσσέας. Υπάρχει πιστότητα στο Ομηρικό Έπος, με τη βοήθεια του Τηλεμάχου στα όπλα για τον πατέρα του και αντιστοίχως του Μελάνθιου για τους μνηστήρες (με κάποιες τροποποιήσεις βεβαίως). Αλλά ο αγώνας του Οδυσσέα είναι πράγματι συγκινητικός. Και μάλιστα, κάποιοι γονατίζουν ήδη μπροστά του, καθότι παραδέχονται τη θαυμαστή γενναιοψυχία του Οδυσσέα. Επίσης, ο Ραψωδός που εξυμνεί την προ δέκα ετών νίκη των Αχαιών στην Τροία, στο έργο του Νόλαν βρίσκεται στην Ιθάκη (και όχι στο νησί των Φαιάκων, όπως κανονικά συμβαίνει στο Ομηρικό Έπος).
Ο Οδυσσέας του Νόλαν δεν είναι αποκλειστικώς ένας γενναίος πολεμιστής, ένας πληγωμένος ευπατρίδης ή ένας πολυμήχανος, εμπνευσμένος ηγέτης. Δεν είναι κινηματογραφικά μονοδιάστατος! Ο Οδυσσέας του Νόλαν αποτελεί μια άρτια διαμοιρασμένη, κοινωνιολογική οντότητα της μυθολογικής - αρχαϊκής εποχής του Βασιλιά της Ιθάκης, που μολαταύτα όσον αφορά τον Ανθρώπινο Παράγοντα ως κεντρικός ήρωας ανταποκρίνεται ρεαλιστικά -και όχι μυθολογικά- σε πολλές χρήσιμες και αξιοσέβαστες ιδιότητες. Αδιαμφισβήτητος Βασιλιάς της Ιθάκης. Αφοσιωμένος πολεμιστής στο εγχείρημα εκστρατείας, στρατιωτικής παραμονής και αφοσίωσης στο σχέδιο του αρχιστράτηγου Αγαμέμνονα. Απρόβλεπτος επινοητής στρατηγικού τεχνάσματος, με τον Δούρειο Ίππο. Άξιος πλοίαρχος στο ερεβώδες και αιματοκυλισμένο ταξίδι της επιστροφής. Εύστροφος σύμβουλος στις αντιξοότητες των αφιλόξενων τόπων. Καλός ακροατής με τον μάντη Τειρεσία. Δίκαιος σε αποκατάσταση, Τιμής και ντροπής, ονόματος σε Σίνωνα και Αντίνοο, αντιστοίχως. Ο Οδυσσέας που παρουσιάζει ο Νόλαν, είναι όλα αυτά.
Επίσης, δεν αψήφησε τους Θεούς στο έργο, όπως πολλοί νόμιζαν, ότι λέγεται στην ταινία. Απεναντίας, ο Οδυσσέας κατανοεί στην πορεία, την ανάγκη αναγνώρισης για τη Δυναμική που πράγματι διαθέτουν οι Θεοί του και οι Νόμοι τους. Αλλά έχει και αδυναμίες. Δεν αποκαλύπτει στον Σίνωνα το πλήρες σχέδιο με τον Δούρειο Ίππο. Καίει την πόλη και σφαγιάζει τους αθώους ανθρώπους της Τροίας. Εξοργίζει τον Ποσειδώνα. Υπερασπίζεται, παρά τη Μοίρα, το πλήρωμά του. Κρύβει στοιχεία από το πλήρωμα. Αποκαλύπτει ο Οδυσσέας στο πλήρωμα, τι του είπε ο μάντης Τειρεσίας. Περνά αρκετό χρόνο με την πλανεύτρα Καλυψώ. Αργεί να συνειδητοποιήσει, ότι ο ίδιος ένιωθε, πως δεν του αξίζει να επιστρέψει στην Ιθάκη (μια ασυνείδητου βαθμού ψυχολογική διαπάλη, με την εντελώς αντίθετη έννοια Νόστος). Δεδομένου ότι λάγγεψε την Τροία και εξόντωσε τους ανθρώπους της! Αυτή είναι και μια από τις πιο σημαντικές καταθέσεις του Νόλαν στην ταινία. Δηλαδή η τραυματική επίγνωση για εκείνον τον Οδυσσέα, που έφυγε προκειμένου να πολεμήσει. Μα επί της ουσίας για εκείνον τον αλλαγμένο πια Οδυσσέα, που βρέθηκε μεν στους νικητές του πολέμου, αλλά με μεγάλο τίμημα ακριβοδίκαιης αυτοκριτικής, που επηρέασε τη λαχτάρα του για επιστροφή στην Ιθάκη.
Η προσαρμοστικότητα του Νόλαν στην κατάλληλη τοποθέτηση των περισσότερων ηθοποιών του, είναι για σεμινάριο. Διότι δεν έχει σημασία μόνο η Διεύθυνση Διανομής Ρόλων του άψογα οργανωτικού Τζον Παψιντέρα. Αλλά και το πώς θα σε σκηνοθετήσει κάποιος. Έτσι ο σκηνοθέτης Νόλαν, έβγαλε τον καλύτερο δυνατό εαυτό Υποκριτικής από πολλά άτομα. Ο Ματ Ντέϊμον έκανε υπέρβαση και κατανόησε τον ψυχισμό αυτού του Οδυσσέα (σε συγκρούσεις με τον Ευρύλοχο, στο κατάρτι ακούγοντας τις Σειρήνες, καθώς και στη Μνηστηροφονία, οι σημαντικότερες στιγμές ερμηνείας). Η Ανν Χάθαγουέϊ κατάφερε να αποτυπώσει τη χρόνια λύπη στον ψυχισμό της Πηνελόπης, σαν να βρίσκεται ένα τραγικό βίωμα μονίμως στο πρόσωπό της. Η Ζεντάγια κατάλληλη, ως προσιτή γήινη - σοφή Θεά Αθηνά (όπως την έβλεπε εν μέρει και ο Όμηρος). Ο Τζον Λεγκουιζάμο, συγκλονιστικός περίλυπος και αφοσιωμένος Εύμαιος! Το άτομο Έλιοτ Πέϊτζ, σωστά τοποθετείται στο ρόλο του ενήλικου (μα κάπως νεαρού) Σίνωνα, που δεν είναι ακριβώς καλός - δυνατός πολεμιστής. Η Σαμάνθα Μόρτον αποδίδει την ερμηνευτική της μελετημένη δραματικότητα, ως Μάγισσα Κίρκη. Από τον Μπένι Σαφντί, ιδανικός αρχιστράτηγος Αγαμέμνονας, χωρίς να φανεί το πρόσωπό του. Επιβλητική, η ερεβώδης παρουσία - σύμβολο του Αγαμέμνονα! Μια επιβλητική πανοπλία, ένας σκοτεινός ρόλος ηγεμόνα νικητή. Ο Τζον Μπέρνθαλ, αποδίδει τον φιλόξενο και χαρούμενο για το αποτέλεσμα του Τρωικού Πολέμου, σκληροτράχηλο Βασιλιά Μενέλαο. Όμως, περίμενα πολλά περισσότερα από τον εδώ μέτριο Ρόμπερτ Πάτινσον (Αντίνοος) και τις εδώ μέτριες Μία Γκοθ (Μελανθώ), Σαρλίζ Θερόν (Καλυψώ) και Λουπίτα Νιόγκο (Ελένη/Κλυταιμνήστρα).
Το σενάριο χρησιμοποιεί μια αναφορά από τον Βιργίλιο (και όχι από τον Όμηρο) για την προσωπικότητα του Σίνωνα. Του ανθρώπου, που οδήγησε τους Τρώες στην παγίδα του Δούρειου Ίππου. Αυτό το στοιχείο ανήκει στην Αινειάδα του Βιργιλίου. Στην ταινία ωστόσο, γίνεται μια Επίκληση στο Συναίσθημα, καθώς και στις ευθύνες που υπάρχουν, τόσο στις ανθρώπινες διαπροσωπικές σχέσεις, όσο και σε κάποιους διαχρονικούς κοινωνιολογικά ρόλους μεταξύ Αχαιών. Σε αντιπαράθεση, προβάλλεται και η δοκιμαζόμενη σχέση Οδυσσέα – Πηνελόπης. Όλο αυτό, πραγματοποιείται με δύο αντικρουόμενα μικρά αντικείμενα, στο έργο του Νόλαν: 1) Τον μαύρο Κλήρο για τη στράτευση, με την ντροπιαστική αποφυγή ευθυνών του Αντινόου και μεταφορά καθήκοντος στον Σίνωνα. 2) Το χάλκινο Κόσμημα - Καρφίτσα με τη μορφή της Θεάς Αθηνάς, που πιστοποιούσε την αφοσιωμένη αγάπη Πηνελόπης και Οδυσσέα. Αυτό το δίπολο, συμβολικών μικρών αντικειμένων, η ταινία το έχει αξιοποιήσει όχι απλώς καλά, αλλά συγκινητικά!
Στο σενάριο χρησιμοποιούνται και κάποιες επικοινωνιακές έννοιες, οι οποίες ανταποκρίνονται μεν στην αύρα της Οδύσσειας, μα είναι εμφανώς απλοποιημένες. Ωστόσο λειτουργικές. Και φέρουν κυκλική πορεία - παρουσία, θυμίζοντας διάδρομο συμπληρωματικής, *αριστοτελικής αφήγησης (αρχή, μέση, τέλος) που βοηθά τον θεατή. Οι Έννοιες του σεναρίου: Α) Οι Νόμοι του Δία. Β) Οι Άνθρωποι της Θάλασσας. Γ) Ο Ραψωδός, με το ηρωικό τραγούδι “Ένα Πρόσωπο, ένα Όνομα, ένα Τέχνασμα.” Δ) Ο Δούρειος Ίππος.
Ο Κρίστοφερ Νόλαν, σε ό,τι αφορά τη δυνατότητα διαχείρισης μη γραμμικής αφήγησης με παράλληλη αποτύπωση απελευθερωμένης επικοινωνιακής φόρμας, σε σχέση με τη Φιλμογραφία του ίδιου, κάνει κάτι εντυπωσιακό. Παίρνει ως πανίσχυρο όχημα βοηθείας την επιμορφωτική αναμέτρηση με το αποδεδειγμένα αξεπέραστο Ομηρικό Έπος, μα ξεπερνά ωστόσο κινηματογραφικά τον εαυτό του! Παρά την προπαγανδιστική παραφιλολογία, ο Νόλαν όσον αφορά το περιεχόμενο της ταινίας του, τα κατάφερε. Σιγά που δεν θα τα κατάφερνε άλλωστε, ο άνθρωπος που μας έμαθε εδώ και δεκαετίες, πώς να ταξιδεύουμε: Γοητευτικά, με το “The Prestige” (2006). Αφηγηματικά, μέσα από τον σπάνιας, σεναριακής και σκηνοθετικής, μεθοδολογίας Κόσμο του “Inception” (2010, αλλά ουσιαστικά ανήκει στη δεκαετία του 2000). Αναβαθμισμένα, μέσα από την αναπτέρωση για την ιστορία του Σινεμά, έργων Τριλογίας “Batman”, 2005, 2008, 2012 (με έμφαση στο “Ο Σκοτεινός Ιππότης”, 2008). Με όρια σινεματικής σκακιέρας, απέναντι σε Ηθική και Επιστήμη, στο έργο “Οπενχάϊμερ” (2023). Εδώ στην κινηματογραφική “Οδύσσεια” (2026) κατάφερε να συνταιριάξει μια ρέουσα και υποσχόμενη ποιοτική αφήγηση, μη γραμμικού ύφους και παράλληλα επικοινωνιακής φόρμας, που θα ευχαριστήσει τους θαυμαστές της δουλειάς του Κρίστοφερ Νόλαν. Αλλά και όποιους εκτιμούν το Σύγχρονο Σινεμά.
Θα επιμείνω, όπως είχα γράψει και στην Eretiki κριτική της ταινίας “Οπενχάϊμερ”, ότι τότε ο Νόλαν απελευθερώθηκε και επέστρεψε αφηγηματικά, μετά από το άκρως επικίνδυνο πυροτέχνημα, ονόματι “Tenet” (2020). Τη χειρότερη ταινία της μέχρι τώρα καριέρας του, η οποία τον πήγε τότε εφιαλτικά πίσω. Ενώ το “Οπενχάϊμερ” (2023), τον επανέφερε λυτρωτικά. Για αυτό το λόγο, πέτυχε η σινεματική Οδύσσεια, ακολουθώντας τη δυναμική (αποκατεστημένη) επιστροφή του Νόλαν κατά το προηγηθέν αφηγηματικά σύνθετο, μελετημένο, αλλά και υπομονετικά μεθοδολογικό (μέχρι να γίνει η χωροχρονική τακτοποίηση), έργο “Οπενχάϊμερ.” Έργο, όχι φυσικά αριστούργημα, μα μίας ήρεμης κινηματογραφικής δύναμης, εξαιτίας της οποίας όμως μπόρεσε και πέρασε με ευνοϊκό άνεμο ο Νόλαν στο επόμενο, ακόμη πιο απαιτητικό στάδιο με την “Οδύσσεια.” Φυσικά, είναι αδύνατον να μην αναφέρουμε επί τούτου, την ιδανική συνεργασία σκηνοθεσίας του Νόλαν με τη μοντέζ Τζένιφερ Λέϊμ και τον διευθυντή φωτογραφίας Χοϊτέ Βαν Χοϊτέμα! Βρήκαν τώρα μαζί, ίσως το πιο ταιριαστό και επικοινωνιακό ύφος της μεταξύ τους χρόνιας συνεργασίας, στην “Οδύσσεια”.
Στο κομμάτι της τεχνικής, όποιος/όποια υποτίμησε την αφηγηματική ικανότητα του Νόλαν και των συνεργατών του, είναι πραγματικά απερίσκεπτος θεατής. Και είναι αδύνατον, να αποκαλείται σοβαρά ως κινηματογραφόφιλος για το Σύγχρονο κομμάτι του Σινεμά. Στο εξω-κινηματογραφικό κομμάτι, το πραγματικό πρόβλημα πολλών ανθρώπων, για τους οποίους τούτες τις ημέρες αποτελούν κόκκινο πανί οι λέξεις “Οδύσσεια” και “Νόλαν”, είναι άλλο... Βεβαίως είναι δεκτές, οι όποιες απόψεις με αρνητικά σχόλια (όχι όμως, δίχως επιχειρήματα) από θεατές και κριτικούς. Αλλά όχι, επειδή δεν αρέσει σε κάποιους αυτή η ταινία, να απαξιωθεί ξαφνικά όλο αυτό που έχει χτίσει ο Νόλαν στη Φιλμογραφία του. Η “Οδύσσεια”, είναι μία από τις σημαντικότερες Δέκα Καλύτερες Ταινίες της Χρονιάς (φλερτάρει με την Πεντάδα)! Εν τέλει, ο Νόλαν αυτή τη στιγμή είναι εκείνος, που έχει ζωντανέψει κινηματογραφικά την Οδύσσεια παγκοσμίως! Στο μυαλό των καλοπροαίρετων κινηματογραφόφιλων λοιπόν, η Οδύσσεια θα παραμείνει ζωντανή για πάρα πολλά χρόνια. Και έτσι, όλος ο Κόσμος (ακόμα και Αμερικανοί πολίτες που ρωτώνται σε τωρινή σχετική δημοσιογραφική έρευνα και που δεν έχουν ιδέα για το κορυφαίο Ομηρικό Έπος Οδύσσεια), θα μάθει, ποιος είναι ο αξεπέραστος Ποιητής Όμηρος.
Σκεπτικό…
Έμμεσες Αφηγηματικές Παράμετροι
Ήχος & Μουσική
Ο Νόλαν παίζει ιδιαίτερα με τη χρήση του ήχου και της μουσικής στην ταινία. Η εκκωφαντική οργή του Κύκλωπα Πολύφημου κάνει τον ακροατή/θεατή να αισθανθεί, ότι βρίσκεται μαζί στη σπηλιά με το ανθρωποφάγο πελώριο, τρομακτικό ον.
Το τραγούδι των Σειρήνων αποδίδεται, περιέργως, από πνευστά μουσικά όργανα. Και όχι από άριες. Μια μουσική και εν τέλει καλλιτεχνική επιλογή από τον συνθέτη Λούντβιχ Γκόρανσον, που μπορεί να σε παραξενεύει αρχικώς, μα μετά από λίγο καταλαβαίνεις, ότι λειτουργεί καλύτερα έτσι. Προκειμένου να αναδειχτεί το κείμενο του σεναρίου, κατά το υποστηρικτικό voiceover.
Ένα κείμενο, το οποίο ακριβώς τότε μιλά για τις επιθυμίες, τις απώλειες και τα αποκτήματα, που εναλλάσσονται στην ψυχή κάθε ανθρώπου στη διάρκεια του βίου του, μα εκείνος δεν διαχειρίζεται σωστά, τούτα τα γεγονότα. Πανέξυπνα, η ίδια μουσική ακούγεται ξανά αργότερα, όταν ο Οδυσσέας αντικρίζει μετά από 20 έτη την Πηνελόπη, στην αγαπημένη Ιθάκη. Και έτσι, επιβεβαιώνεται η αποκάλυψη της ψυχής του Οδυσσέα.
Μοντάζ Νοηματοδότησης
Έξυπνο, άμεσο και καλύπτοντας όλο το νόημα της πράξης, στην άλωση της Τροίας, το οποίο νόημα αφορά την Ασέβεια. Με την εξόντωση των Τρώων από τους Αχαιούς, πολύ παραστατικά και προσωποποιημένα με το κομμένο κεφάλι άμαχης γυναίκας μέσα στην Τροία (τώρα εάν ήταν Ιέρεια, δεν είναι τόσο ξεκάθαρο στην ταινία). Όπου αντί να το δει ωμά αυτό ο θεατής, αντιθέτως θα γίνει άμεσο cut του μοντάζ και στην ουσία νοηματικό ταίριασμα.
Μέσω ενός έξυπνα επικοινωνιακού “Match Cut”, με αμέσως επόμενο πλάνο στο κομμένο κεφάλι θεϊκού αγάλματος, λογικά της Θεάς Αθηνάς. Έτσι, οι τύψεις του Οδυσσέα με την επίγνωση για την εξόντωση ανθρώπων, την άλωση της Τροίας και τον βανδαλισμό Τέχνης / δοξασίας Θεών, στοιχεία που βασάνιζαν όλη του την ψυχή, επιβεβαιώνονται σε μία μόλις στιγμή μοντάζ.
Πιο Αναλυτικά…
Οι **Λαιστρυγόνες του Νόλαν
Εδώ βρίσκεται ένα πραγματικό θέμα προς συζήτηση και ενδεχόμενες διαφωνίες! Ας το δούμε από τη βάση του. Στην ταινία του Νόλαν δεν υπάρχει λιμάνι, αλλά μια νησιωτική χώρα, με ανοικτή παραλία. Και μέσα της βρίσκεται ένα μυστηριώδες δάσος, με πελώρια δέντρα. Τα δέντρα αυτά είναι πυκνά τοποθετημένα το ένα δίπλα στο άλλο, ώστε ένας διαβάτης εάν δεν γνωρίζει τη διαδρομή του δάσους, όταν κυνηγηθεί ή πρέπει να τρέξει, τα δέντρα θα μετατραπούν ξαφνικά στο πνιγηρό φρούριό του. Βεβαίως στην αρχή, το δάσος μοιάζει ακίνδυνο. Σεναριακά ο Νόλαν δείχνει εκεί, να συναντούν οι συμπολεμιστές του Οδυσσέα αρχικώς ένα μικρό παιδί, το οποίο φορά εξοπλισμό μαχητή (ενδεχομένως να υπονοείται τότε, ότι είναι το παιδί του Αντιφάτη, Βασιλιά των Λαιστρυγόνων, όπως στην Οδύσσεια του Ομήρου).
Στο Σινεμά υπάρχει μεν η γοητεία του σεβασμού απέναντι σε ένα μεταφερόμενο έργο, αλλά και η καλλιτεχνική ελευθερία της ματιάς του εκάστοτε σκηνοθέτη. Και φυσικά, η πολύτιμη εικονοποίηση με τις καθοριστικές επιλογές της, σαν αναπόσπαστη βάση ή δικαιολογημένο στολίδι της κινηματογραφικής γλώσσας. Ο σκηνοθέτης Νόλαν στη δεύτερη περιπετειώδη περιπλάνηση των -μέχρι πρότινος- πολλών συγκεντρωμένων πληρωμάτων του Οδυσσέα, μας συστήνει λοιπόν τους Λαιστρυγόνες! Όπως δεν τους έχουμε ξαναδεί ποτέ μας σε αναφορές της Οδύσσειας. Τότε ακριβώς, βρίσκει μια καλλιτεχνική ισορροπία, κατά την οποία τους μετατρέπει σε γιγαντόσωμους – μεγαλόσωμους μεν, αλλά όχι σε Γίγαντες. Το πιο παράξενο βέβαια είναι, ότι τους προσδίδει αστραφτερές ασημένιες, μεταλλικές πανοπλίες, σαν να ξεπρόβαλλαν εκείνοι, ως άλλοι ομοιάζοντες ιππότες, από άλλον πολύ μακρινό αιώνα.
Ωστόσο, εάν διαβάσετε κάποιες σχετικές αναφορές στο Ομηρικό Έργο, θα δείτε, ότι μπορεί να θεωρηθεί, πως οι Λαιστρυγόνες είχαν ιδιαίτερη τεχνογνωσία σε κάποια θέματα, ώστε να έσπερναν τον φόβο και να έδιναν την εντύπωση μιας διαφαίνουσας, γιγαντόμορφης απειλής. Βεβαίως, κανονικά αυτά τα προηγμένα θέματα τεχνογνωσίας είχαν να κάνουν, πιο συγκεκριμένα, με όρους προηγμένης ναυτικής δύναμης και όχι τόσο πολεμικού εξοπλισμού (π.χ. αστραφτερής ασημένιας, μεταλλικής πανοπλίας πολύ μακρινού αιώνα, μολονότι βρισκόμαστε στην Εποχή του Χαλκού εντός ταινίας). Όμως είναι σαφές στο θεατή, ότι οι αμείλικτοι Λαιστρυγόνες του Νόλαν μοιάζουν πράγματι από έναν άλλο, άγνωστο Κόσμο!
Μοιάζουν τούτοι οι Λαιστρυγόνες, σαν να προήλθαν από έναν πιο προηγμένο Κόσμο και να έμειναν άπραγοι οι άντρες του Οδυσσέα, για αυτό το λόγο. Ενώ άφωνος θα μείνει ο θεατής τότε, εισπράττοντας την κεντρική ιδέα του Δέους. Και ότι, κάπως έτσι, αιφνιδίασαν τους συμπολεμιστές του Οδυσσέα και τον ίδιο οι επιθετικοί Λαιστρυγόνες. Και αυτό ευσταθεί απόλυτα. Απλώς, εδώ οι Λαιστρυγόνες είναι αμείλικτοι εξαρχής! Δεν θέλουν να ακούσουν το παραμικρό! Από εκεί και πέρα, πράγματι έσπασαν σχεδόν όλα τα πλοία των αντρών του Οδυσσέα και μόνο ένα γλύτωσε. Με τον πολυμήχανο και το μοναδικό του πλέον πλήρωμα, να αναχωρούν για άλλες συμφορές. Από αυτήν ακριβώς την παράμετρο, πιστοποιούμε, ότι πρόκειται όντως για τους Λαιστρυγόνες.
Γιάννης Κρουσίνσκυ
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα eretikos.gr