Η στρατικοποίηση του σχολείου
Το Καραμπάς είναι μια μικρή ρωσική βιομηχανική πόλη στα Ουράλια. Στην περιοχή εδώ και περίπου εκατό χρόνια λειτουργεί εργοστάσιο χαλκού με αποτέλεσμα εκτεταμένη περιβαλλοντική καταστροφή τόσο μεγάλη ώστε να θεωρείται μια από τις πιο μολυσμένες πόλεις στον κόσμο.
Εκεί ζει ο Πάσα Ταλάνκιν, δάσκαλος στο τοπικό δημοτικό σχολείο που επί πλέον έχει αναλάβει τη διοργάνωση των σχολικών εκδηλώσεων αλλά και την βιντεοσκόπησή τους.
Αγαπητός στους μαθητές και τις μαθήτριες ο Πάσα, έχει δημιουργήσει στο γραφείο του έναν χώρο ελευθερίας, όπως λέει, στον οποίο μπορούν να πάνε όποτε θέλουν για να συζητήσουν και να αναπτύξουν κι άλλες δραστηριότητες. Το γραφείο είναι προσβάσιμο κι όταν λείπει ο δάσκαλος αφού η πόρτα ανοίγει με οποιοδήποτε κλειδί.
Όμως μια μέρα όλα θα αλλάξουν γι’ αυτήν την ευτυχισμένη σχολική κοινότητα. Είναι 24 Φεβρουαρίου του 2022 όταν ο πρόεδρος της Ρωσίας Βλαντιμίρ Πούτιν αναγγέλλει την έναρξη της ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης στην Ουκρανία για την προστασία της Λαϊκής Δημοκρατίας του Ντονέτσκ και της Λαϊκής Δημοκρατίας του Λουγκάνσκ, δύο ρωσόφωνων περιοχών που ανήκουν στην Ουκτρανία και αυτοανακηρύχθηκαν σε αυτόνομες με την στήριξη και την αναγνώριση της Ρωσίας. Τα σχολικά προγράμματα προσαρμόζονται στη νέα κατάσταση του πολέμου και το σχολείο τίθεται στην υπηρεσία ενός τεράστιου προπαγανδιστικού μηχανισμού. Με παρεμβάσεις στη διδασκαλία, οι μαθητές και οι μαθήτριες αρχίζουν να παρελαύνουν στρατιωτικά, να τραγουδούν εμβατήρια, να εκπαιδεύονται στα όπλα. Κι όλα αυτά στο όνομα μιας επιχείρησης που ο Πούτιν ονόμασε “αποστρατικοποίηση και αποναζιστικοποίηση της Ουκρανίας”. Ως γρανάζι του εθνικιστικού προπαγανδιστικού μηχανισμού λειτουργεί αναγκαστικά κι ο Πάσα Ταλάνκιν που συνεχίζει να βιντεοσκοπεί τις σχολικές εκδηλώσεις, που έχουν πλέον διαφορετικό περιεχόμενο. Και ενώ αρχικά εκφράζει την επιθυμία να παραιτηθεί, αλλάζει γνώμη κι αποφασίζει να εκμεταλλευτεί τη θέση του για να συγκεντρώσει υλικό που θα αποκαλύπτει τα όσα συμβαίνουν στα σχολεία της Ρωσίας.
Στο αποκαλυπτικό ντοκιμαντέρ «Κύριος Κανένας εναντίον Πούτιν» (Mr. Nobody against Putin) που γυρίστηκε από τον Πάβελ “Πάσα” Ταλάνκιν και τον αμερικανό σκηνοθέτη Ντέιβιντ Μπόρενσταϊν ερχόμαστε σε επαφή με μία άλλη πτυχή του πολέμου στην Ουκρανία. Τον τρόπο που η κρατική προπαγάνδα χρησιμοποιεί την εκπαίδευση για να επηρεάσει τους μαθητές και τις μαθήτριες. Μέσα από τις εικόνες που γύρισε ο Ταλάνκιν “ξεσκεπάζεται” η καθεστωτική αντίληψη της ρωσικής κυβέρνησης και η προσπάθεια να δικαιολογηθεί ένας άδικος πόλεμος. Αριστοτεχνικά μονταρισμένο το υλικό, με αμεσότητα, με χιούμορ κάποιες φορές, με πικρή ειρωνεία συχνά οι Ταλάνκιν και Μπόρενσταϊν δίνουν ένα αδιάψευστο ντοκουμέντο για την κατάσταση που επικρατεί στα ρωσικά σχολεία του πατερούλη Πούτιν. Είναι δε εντυπωσιακό πως το καθεστώς εκμεταλλεύεται την κομμουνιστική περίοδο για να ενισχύσει το αφήγημά του. Μόνο που το σημερινό καθεστώς, αν κάτι κράτησε από εκείνη την περίοδο είναι ο σταλινισμός, η στρατικοποίηση και ο “πατριωτισμός”. Α, και η θητεία του Ρώσου προέδρου στην Κα Γκε Μπε.
Όμως, αν και η ταινία παρουσιάζει μια πραγματική κατάσταση δεν αποφεύγει το μονομέρεια της δυτικής οπτικής. Όχι ότι δικαιολογώ την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία, αλλά όταν ως πράξη αντίστασης ο δάσκαλος επιλέγει να βάλει στα μεγάφωνα τον εθνικό ύμνο των ΗΠΑ ερμηνευμένο από τη Λέιντι Γκάγκα ή όταν στο γραφείο του έχει καρφιτσωμένη τη σημαία της παραστρατιωτικής οργάνωσης Λεγεώνα της Ελευθερίας της Ρωσίας που αποτελεί “κόκκινο πανί” για τους Ρώσους, χάνει το δίκιο του. Κάτι ακόμη που σχολιάστηκε αρνητικά -και όχι μόνον από τη μεριά της Ρωσίας- είναι το γεγονός ότι παιδιά και δάσκαλοι βιντεοσκοπήθηκαν και εμφανίζονται με τα πρόσωπά τους στην ταινία χωρίς να έχει ζητηθεί η συγκατάθεσή τους.
Η ταινία, μεταξύ άλλων βραβείων (Bafta, Φεστιβάλ Σάντανς κ.α.) κέρδισε και το Όσκαρ καλύτερου ντοκιμαντέρ.
Στράτος Κερσανίδης
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα kersanidis.wordpress.com