Τα γεγονότα που διαδραματίζονται στην ταινία αφορούν άμεσα στον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία και εντάσσονται σε ένα πλαίσιο συνειδητής πολιτικής που διαμορφώνεται υπό την εξουσία του Βλαντιμίρ Πούτιν. Η κατεύθυνση αυτή μεταφέρεται στο εκπαιδευτικό σύστημα και οργανώνεται με στόχο να επηρεάσει τις νεότερες γενιές, καθορίζοντας τη στάση τους απέναντι στον πόλεμο, τον ρόλο τους μέσα σε αυτόν και τελικά τη θέση τους στην κοινωνία.
Στην περιφέρεια του Καραμπάς, μια βιομηχανική περιοχή όπου η εξόρυξη χαλκού έχει αφήσει πίσω της υψηλά ποσοστά καρκίνου, η καθημερινότητα έχει ήδη τη δική της εικόνα πριν ακόμη αρχίσει η αφήγηση. Ο τόπος λειτουργεί ως σταθερή υπενθύμιση μιας φθοράς που περνά μέσα από τα σώματα και τον χρόνο, και το σχολείο εμφανίζεται ως ο επόμενος οργανωμένος μηχανισμός που αναλαμβάνει να δώσει κατεύθυνση προς την αλλοίωση συνειδήσεων.
Η «Νέα Ομοσπονδιακή Πολιτική τακτικής Εκπαίδευσης» οργανώνει το σχολείο γύρω από μια σαφή κατεύθυνση. Πατριωτικά τραγούδια, εκδηλώσεις που καταγράφονται με ακρίβεια, υποχρεωτικά μαθήματα στήριξης του πολέμου. Οι εκπαιδευτικοί, φοβισμένοι και ευθυγραμμισμένοι, μεταφέρουν τη γραμμή μέσα στην τάξη με σταθερότητα, σε μια διαδικασία που δεν αφήνει περιθώρια απόκλισης. Την ίδια στιγμή, η κάμερα τοποθετείται στον ώμο και, μέσω μονοπλάνου, επιχειρεί περιήγηση στις τουαλέτες του σχολείου, σε έναν χώρο όπου το σώμα αποβάλλει ακάθαρτες ουσίες και η εικόνα αποσυντίθεται, αφήνοντας να φανεί η γύμνια όσων δεν μπορούν να ενσωματωθούν. Η προπαγάνδα λειτουργεί ως διατεταγμένη υπηρεσία.
Ο Πάβελ Ταλάσκιν εμφανίζεται αρχικά ως μέρος της διαδικασίας. Από μοναχικό παιδί, εξελίσσεται σε καταγραφέα της σχολικής ζωής, κρατώντας την κάμερα σε εκδηλώσεις, τελετές και μαθήματα, ενταγμένος ως μέρος του ίδιου του μηχανισμού. Καταγράφει τη δασκάλα την ώρα της προπαγάνδας και, στη συνέχεια, την προτρέπει να διορθώσει τις αστοχίες ώστε το υλικό να εμφανιστεί καθαρό στο μοντάζ, γνωρίζοντας ότι παρακολουθείται από αρμόδιους πολιτικούς φορείς. Η κάμερα παραμένει μέσα στο σύστημα και λειτουργεί σύμφωνα με αυτό.
Στις τάξεις, μικρά παιδιά επαναλαμβάνουν φράσεις για τον πόλεμο χωρίς να γνωρίζουν το περιεχόμενό του, φορούν όμοιες στολές και κινούνται συγχρονισμένα ακολουθώντας ρυθμό που επιβάλλεται από τη διαδικασία της διδασκαλίας. Στο μάθημα κατά καιρούς προσκαλούνται στρατιωτικοί, οι οποίοι ξεδιπλώνουν τον εξοπλισμό τους και παρουσιάζουν όπλα, τα οποία τα παιδιά αγγίζουν και παρατηρούν με προσοχή, σαν να πρόκειται για φυσική συνέχεια της εκπαιδευτικής τους πορείας. Στη συνέχεια οργανώνονται διαγωνισμοί με πραγματικό υλικό, σε μια διαδικασία που εξελίσσεται μπροστά τους χωρίς καμία απόσταση από το αντικείμενό της, αφήνοντας να διαφανεί μια πορεία που δεν διατυπώνεται, αλλά προετοιμάζεται.
Σε μια από τις σεκάνς, η αναφορά στον Στάλιν συνοδεύεται από τη φράση ότι «η αγάπη για την πατρίδα οφείλει να λειτουργεί όπως η αγάπη προς τη μητέρα», διατύπωση που θεωρείται δεδομένη και μάλιστα ύψιστο σημείο αναφοράς. Η σύγκριση μεταφέρει το συναίσθημα στο πεδίο της υποχρέωσης και ορίζει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να κατευθυνθεί χωρίς αντίλογο. Εδώ δεν υπάρχει περιθώριο για αποστάσεις. Πρόκειται για ευθεία ιδεολογική επιβολή, που δεν αφήνει χώρο για καμία άλλη στάση.
Οι σκηνές διαδέχονται η μία την άλλη με συνέπεια που δεν αφήνει κενά. Τραγούδια, μαθήματα, παρουσιάσεις, καταγραφές, διορθώσεις στο μοντάζ. Η διαδικασία επαναλαμβάνεται και σταθεροποιείται μέχρι να αποκτήσει τη μορφή μιας κανονικότητας που δεν αμφισβητείται. Οι μαθητές προσαρμόζονται, οι δάσκαλοι ακολουθούν, οι εικόνες ελέγχονται πριν εμφανιστούν. Το σύστημα λειτουργεί πλήρως και παράγει το αποτέλεσμα που επιδιώκει. Όταν η προπαγάνδα περνά μέσα από τα σώματα των παιδιών, πρόκειται για θεσμοθετημένη χειραγώγηση που καταργεί κάθε περιθώριο ουδετερότητας.
Το τελευταίο κουδούνι σημαίνει τη μετάβαση στην ενηλικίωση. Ο Πάβελ ‘Πάσα’ Ταλάσκιν ολοκληρώνει αφηγηματικά τον κύκλο του, έχοντας καταγράψει με συνέπεια όσα του ζητήθηκαν. Η παρουσία του παραμένει μέχρι το τέλος της διαδικασίας, αφήνοντας ανοιχτό τον τρόπο με τον οποίο θα τοποθετηθεί απέναντί της, γνωστό μόνο στον ίδιο και στον θεατή μετά τους τίτλους. Και εδώ εισάγεται ένα ηθικό δίλημμα που διατρέχει ολόκληρη την ταινία. Όλα όσα έχουν προηγηθεί, αν και καταλαμβάνουν σχεδόν το σύνολο της διάρκειάς της, λειτουργούν ως εισαγωγή σε αυτό. Τι είναι τελικά πιο αποδοτικό; Να ακολουθήσεις τις εντολές και, αφού ολοκληρώσεις τη διαδρομή, να αποχωρήσεις, ή να παραμείνεις και να επιχειρήσεις μια σύγκρουση από το εσωτερικό; Το ερώτημα διατυπώνεται σε θεωρητικό επίπεδο και συνοδεύει την ανθρώπινη συνείδηση από τότε που υπάρχει. Και τελικά, η βράβευση της ταινίας με το Όσκαρ ντοκιμαντέρ γεννά ένα ερώτημα που δεν μπορεί να αγνοηθεί: τι ακριβώς επιβραβεύεται όταν σχεδόν ολόκληρη η διάρκειά της αφιερώνεται στην καταγραφή ενός μηχανισμού προπαγάνδας σε πλήρη λειτουργία;
Κώστας Κωνσταντινίδης