Από την Πράγα στη βιέννη ο δρόμος ήταν ελάχιστος
Μια ιδιαίτερη βιογραφία-πορτραίτο του εμβληματικού Τσέχου συγγραφέα Φραντς Κάφκα έφτιαξε η έμπειρη σκηνοθέτης Ανιέσκα Χόλαντ. Η αφήγηση διατρέχεται από ένα ιδιαίτερο χιούμορ, καταγράφοντας αποσπασματικά κομμάτια της ζωής του συγγραφέα, με την εγνωσμένη καφκική ατμόσφαιρα να έχει αχνή παρουσία, ενώ στοιχεία του μεταμοντέρνου χρησιμοποιούνται ως σχόλιο, τόσο για τον ρόλο του συγγραφέα στην κοινωνία , όσο και την παρούσα κοινωνική κατάσταση αυτή καθαυτή. Νομίζω το τελευταίο δίνει μια ιδιαίτερη νότα ενδιαφέροντος στην ταινία. Ο Φρανς Κάφκα θεωρείται από τους σπουδαιότερους γερμανόφωνους συγγραφείς του 20ου αιώνα και έχει απασχολήσει ιδιαίτερα μελετητές του έργου του, ακαδημαϊκούς, υποψήφιους διδάκτορες, κριτικούς λογοτεχνίας, αλλά και απλούς αναγνώστες. Αν και δεν καταγόταν από καθαρά αστική οικογένεια, έλαβε την αστική παιδεία, χάρη στην οικονομική ευμάρεια του αυτοδημιούργητου έμπορου πατέρα του. Ο οποίος βέβαια δεν είχε ιδιαίτερη εκτίμηση στις συγγραφικές επιδιώξεις ή και επιτυχίες του γιου του.
Σημειωτέον πως από νωρίς ο Κάφκα είχε προβλήματα υγείας που τον οδήγησαν στη φυματίωση και στον πρόωρο θάνατό του, μόλις στα 41 χρόνια του. Η Πολωνή σκηνοθέτης κινείται σε τρεις άξονες. Στη σχέση με τον πατέρα του ο ποίος έχε άλλες προσδοκίες από τον γιο του, δηλαδή σε μιαν επαγγελματική δραστηριότητα που σχετίζεται με το εμπόριο και τις επιχειρήσεις. Δεύτερο στη σχέση του Φραντς με τις γυναίκες και τον έρωτα γενικότερα. Διακατεχόταν από έναν ρομαντισμό, τόσο από την ιδιοσυγκρασία του, αλλά προφανώς και από την εποχή. Τρίτον από την αμφισβήτηση του ίδιου για τις συγγραφικές επιδόσεις του, αλλά πιθανώς και για την ίδια τη συγγραφή. Τέλος υπάρχει και ένας ακόμη άξονας, ως κοινή παράμετρος των υπολοίπων, που σχετίζεται με το σήμερα και τη σχέση του κοινού με τον συγγραφέα, όχι τόσο ως αναγνωστικό κοινό, όσο ως κοινό, στο πλαίσιο του τουριστικού μάρκετινγκ και της πολιτικής που αυτό υπαγορεύει.
,Εδώ προφανώς θα είχε αντίρρηση ο ίδιος ο Φραντς Κάφκα, με την εμπορευματοποίηση του ως κοινού εμπορευματικού αγαθού, πέρα από κάθε πνευματική και καλλιτεχνική διάσταση, από την οποία απορρέει και η όποια αξία για την προσωπικότητά του. Η Ανιέσκα Χόλαντ έφτιαξε μιαν εξαιρετική απεικόνιση της εποχής των αρχών του 20ου αιώνα, ενώ η εμβόλιμη χρήση πλάνων από το σήμερα, αφενός μεν λειτουργεί αποστασιοποιητικά, αφετέρου δίνει ανάγλυφα την εμπορευματοποίηση των πάντων, χωρίς φραγμούς και αναστολές. Ότι φέρνει χρήμα είναι καλοδεχούμενο. Θέλω να σταθώ σε μια λεπτομέρεια του χαρακτήρα του Κάφκα. Είχε εξαιρετική αίσθηση του τι είναι υγιεινός τρόπος ζωής που, εμφαίνεται στην αμφισβήτησή του στον τρόπο αντιμετώπισης της ασθένειας από την τότε σύγχρονη επιστήμη πάνω στα χνάρια της οποίας βαδίζει και η σημερινή, με επαυξημένη τη λογική του επιχειρείν. Επίσης θα ήθελα να επισημάνω την επιθυμία του Κάφκα να πάει στον πόλεμο. Ενδιαφέρουσα η ατάκα «υπάρχουν άλλοι να δοθούν τροφή στα κανόνια».
Ο Κάφκα έκανε και μιαν απόπειρα να αποδείξει στον πατέρα του, για τις επιχειρηματικές του ικανότητες, πέρα αυτών της άσκησης της νομικής του κατάρτισης. Μεγάλο κομμάτι και όχι άδικα, είναι η σχέση του με τον έρωτα και τις γυναίκες. Αρέσκεται στην αλληλογραφία και λιγότερο στη δράση. Δεν ξέρω αν είναι απόρροια αδυναμίας ή φόβου ελέω ιδιοσυγκρασίας ή είναι ο σεβασμός και υψηλή εκτίμηση του έρωτα αυτού καθαυτού. Σε κάθε περίπτωση είδαμε και το χιούμορ που είχε ο Κάφκα, το οποίο εκφράστηκε ως κριτικός σαρκασμός στα έργα του. Χιούμορ που λειτουργεί αποστασιοποιητικά τόσο του ίδιου απέναντι στον εαυτό του, όσο και στην ταινία ως αφηγηματικό εργαλείο. Με τις εξαιρετικές ερμηνείες των Κάρελ Ντομπρί, Πέτερ Κουρτ, Άαρον Φρις, Στανισλάβ Μάγερ, Καταρίνα Σταρκ. Τελικά από τη γέννηση στην Πράγα, μέχρι την Βιέννη και τον θάνατο ο δρόμος ήταν σκληρός και σύντομος.
Γιάννης Γκακίδης