Ο Καποδίστριας του Γιάννη Σμαραγδή ανοίγει λίγα χρόνια πριν από την Ελληνική Επανάσταση, σε μια Ευρώπη που αναδιατάσσεται πολιτικά και διπλωματικά. Η ταινία επιλέγει ως αφετηρία ένα καθοριστικό επεισόδιο της διεθνούς δράσης του Ιωάννη Καποδίστρια, όταν ως εκπρόσωπος του Τσάρου παρεμβαίνει σε μια κρίσιμη σύσκεψη κορυφής και συμβάλλει αποφασιστικά στη διάσωση των ελβετικών καντονιών από τις επεκτατικές βλέψεις του Μέτερνιχ, ανοίγοντας τον δρόμο για τη συγκρότηση της Ελβετίας ως κράτους. Η επιλογή αυτής της ιστορικής στιγμής δεν είναι τυχαία, καθώς συστήνει εξαρχής τον Καποδίστρια ως πολιτικό νου διεθνούς εμβέλειας και δημιουργεί την προσδοκία μιας κινηματογραφικής αφήγησης που θα σταθεί στο βάθος και την πολυπλοκότητα του προσώπου.
Η αρχική αυτή επιλογή αποτυπώνει εύστοχα τον Ιωάννη Καποδίστρια ως σπουδαίο διπλωμάτη με βαθιά γνώση των ευρωπαϊκών συσχετισμών και ουσιαστική παρουσία σε κρίσιμες πολιτικές ισορροπίες. Στο ξεκίνημά της, η ταινία δείχνει να αντιλαμβάνεται το βάρος αυτής της διεθνούς διαδρομής, συστήνοντας μια προσωπικότητα που κινείται με στρατηγική σκέψη, πολιτικό ρεαλισμό και επίγνωση της εξουσίας. Αυτή η αρχική ανάγνωση, που θα μπορούσε να εξελιχθεί σε πολιτικό και ιστορικό δράμα, όμως εγκαταλείπεται σταδιακά.
Η σκηνοθετική ματιά μετατοπίζεται από την ιστορική και πολιτική πολυπλοκότητα σε μια σαφώς θεοκρατική ανάγνωση του προσώπου. Ο Καποδίστριας αποσπάται από το ιστορικό του πλαίσιο και μετατρέπεται σε φορέα θεϊκής αποστολής, σε ηθικό σύμβολο που κινηματογραφικά τοποθετείται υπεράνω σύγκρουσης και αμφιβολίας. Η επιλογή αυτή κορυφώνεται σε δύο κρίσιμες στιγμές, με την εμφάνιση της Παναγίας με ανοιχτά χέρια, μέσα από φτωχά εφέ και εικονογραφία που παραπέμπει περισσότερο σε κινούμενη χριστουγεννιάτικη καρτ ποστάλ παρά σε κινηματογραφική σύνθεση. Εκεί όπου θα έπρεπε να αρθρωθεί πολιτικό δράμα, εγκαθίσταται αγιογραφία.
Στο ίδιο πνεύμα κινούνται και οι ερμηνείες. Πομπώδεις, δηλωτικές, με έντονο ρητορικό βάρος, μοιάζουν να υπηρετούν την εξύψωση και όχι τη δραματουργία. Οι χαρακτήρες μιλούν συχνά σαν να απευθύνονται στην Ιστορία και όχι ο ένας στον άλλον, στερώντας από το έργο εσωτερική ένταση και κινηματογραφική αλήθεια. Ενδεικτική είναι και η σχεδόν ανύπαρκτη, χλιαρή έως αμήχανη, σε στιγμές ακούσια αστεία, κινηματογραφική σχέση του Ιωάννη με τη Ρωξάνδρα Στρούντζα, που παραμένει επιφανειακή και ατελής.
Δεν είμαι ιστορικός για να κρίνω την ιστορική ακρίβεια της ταινίας. Ως κινηματογραφικό έργο όμως, ο Καποδίστριας χάνει την ευκαιρία να φωτίσει μια σύνθετη προσωπικότητα και επιλέγει τελικά να την υψώσει σε μεταφυσικό σύμβολο. Έτσι, ο Καποδίστριας, δεν προσεγγίζεται ως πολιτικό πρόσωπο μέσα στη σκληρότητα της Ιστορίας, αλλά ως αγιοποιημένη μορφή, προστατευμένη από κάθε ρήγμα. Και ακριβώς εκεί, το σινεμά παύει να ερμηνεύει την Ιστορία και περιορίζεται στο να τη λιτανεύει…
Κώστας Κωνσταντινίδης