Το ΒΟΥΓΟΝΙΑ ανήκει σε αυτή ακριβώς τη συνομοταξία των ιτοριών που δεν επιζητούν κατανόηση, αλλά διείσδυση. Δεν το βλέπεις. Το αφήνεις να σου αφήσει σημάδια. Το πρώτο από αυτά είναι ο τρόπος με τον οποίο η ταινία εγκαθιδρύει μια παράξενη, σχεδόν εθιστική βαλτώδη ησυχία, πριν την τινάξει με ένα απότομο ξέσπασμα βίας. Στον Λάνθιμο η βία δεν είναι κρεσέντο, είναι καθαρτήριο. Μια χειρονομία που επιτρέπει στους χαρακτήρες να δραπετεύσουν από την παγίδα της συνείδησής τους.
Στον πυρήνα του ΒΟΥΓΟΝΙΑ διακρίνεται ένα σύγχρονο σύνδρομο συνωμοσιολογίας. Ένας κατεστραμμένος τρόπος θέασης του κόσμου, όπου κάθε κοινωνικό γεγονός αποκτά μυθικό βάρος. Και ο Τέντι, εγκλωβισμένος ανάμεσα στην ανικανότητα να ορίσει τον εαυτό του και στην εκπεμπόμενη έλλειψη μητρικής στοργής, παλεύει μάταια να συλλάβει μια ταυτότητα που ποτέ δεν του παραχωρήθηκε. Είναι ένας άνθρωπος που επιθυμεί να αντιγράψει τη ζωή των μελισσών. Να γίνει έντομο ή πιο σωστά, μέλος ενός σμήνους. Σε ένα τέτοιο σύμπαν, η ανθρώπινη ταυτότητα είναι ελάττωμα, καθώς η συλλογική ταυτότητα των μελισσών μοιάζει με πρότυπο. Οργανωμένη κοινωνία, αλλά και ψυχροί εκτελεστές. Ο θάνατος εκεί δεν έχει ηθικό βάρος, έχει λειτουργικότητα.
Ο Ντον, ο εξάδελφος, είναι η άλλη όψη. Πάντα αμήχανα αμέτοχος. Ένα θύμα που δεν κατανοεί το πως και το γιατί. Η παρουσία του λειτουργεί ως σαφής υπαινιγμός για την κοιμώμενη κοινωνία των πολλών: ένα σώμα που δέχεται τα γεγονότα αδιαμαρτύρητα, χωρίς αντίδραση, παρατηρητής της ίδιας του της εξάλειψης. Αν ο Τέντι είναι ο συνωμοσιοφόρος που θέλει να εξουσιάσει, ο Ντον είναι η μάζα που παραδίδεται στην εξουσία χωρίς να τη διεκδικήσει.
Το ΒΟΥΓΟΝΙΑ είναι ένα ιδιότυπο μανιφέστο. Όχι πολιτικό, ούτε φιλοσοφικό με τη στενή έννοια, αλλά ένα μανιφέστο για τον τρόπο που η ανθρώπινη φυλή κατασκευάζει τον εαυτό της και, ταυτόχρονα, τον υπονομεύει. Η συνεχής εναλλαγή εξουσίας μεταξύ δύο εκφραστών διαφορετικών κόσμων ορίζει μια βαθιά διαλεκτική: ο χειρισμός της γλώσσας γίνεται όπλο. Η πειθώ χορεύει πάνω στο σύνορο της βίας ως επιχειρηματολογία. Κι ύστερα, ξαφνικά, από το προσεκτικά σταθμισμένο αυτό παιχνίδι, ξεσπά η ωμή ύλη: το σώμα, το αίμα, το ζωώδες. Εκεί όπου ο διαλεκτικός διαπληκτισμός καταρρέει, η βία μετατρέπεται σε αλήθεια.
Με το ΒΟΥΓΟΝΙΑ, ο Λάνθιμος επιστρέφει με έναν ακράτητο εθισμό προς το παράδοξο και τον κινηματογραφικό πειραματισμό, ως φόρος τιμής στον ίδιο του τον εαυτό. Το αισθητικό του σύμπαν λειτουργεί σαν κέλυφος: κρύο, ακριβές, γεωμετρικό. Αλλά μέσα του κυλάει μια επιθετική ζωτικότητα. Η ταινία είναι ταυτόχρονα μια ελεγεία για την εξέλιξη της ανθρώπινης φυλής και ένα πείραμα χειραγώγησης των ισχυρών πάνω στις αδύναμες μάζες. Εκεί όπου η ανθρώπινη φυλή τιμωρείται μαζικά, τα ζώα συνεχίζουν να ζουν. Και μέσα σε αυτό το χάσμα βρίσκεται ο κώδικας της σημειολογίας του Λάνθιμου: ο άνθρωπος, ως βιολογική και κοινωνική κατασκευή, είναι το εύθραυστο είδος. Το έντομο είναι η συνέχεια.
Η πιο χαρακτηριστική έκφραση αυτού του πειραματισμού έρχεται βαδίζοντας προς το φινάλε. Ένα σκηνογραφικό, ανατρεπτικό, αλληγορικό κρεσέντο, που δεν παραπέμπει ούτε σε σύγχρονο ούτε σε φουτουριστικό κόσμο. Κάτι σαν μια αρχαία κοινωνία άλλου πλανήτη, αυστηρή, τελετουργική, αλλά καθόλου πρωτόγονη. Μια μορφή οργάνωσης που μοιάζει να έχει εξελιχθεί έξω από τη δική μας ιστορία, σαν ένα παράλληλο ανθρώπινο είδος που ακολούθησε διαφορετικό δρόμο. Η αλλαγή αυτή δεν είναι μόνο δραματουργική. Είναι μια συνειδητή αισθητική στροφή, ένα κλείσιμο του ματιού στον πειραματικό κινηματογράφο που ο Λάνθιμος ανέκαθεν αγαπούσε και που είχε αποτυπωθεί τόσο ανέλπιστα ωμά στον Κυνόδοντα.
Το ΒΟΥΓΟΝΙΑ δεν προσφέρεται για κατανάλωση. Προσφέρεται για απορρόφηση. Γιατί στο τέλος, δεν σε αφορά ποιος νίκησε ή ποιος έχασε. Σε αφορά τι άφησε πάνω σου το τσίμπημα.
Κώστας Κωνσταντινίδης