Ο βιασμός της άνοιξης
Τσεχοσλοβακία 1967. Η μεταρρυθμιστική πτέρυγα του Κομμουνιστικού Κόμματος διεκδικεί αλλαγές όπως η απελευθέρωση της οικονομίας από τον κρατικό έλεγχο, η πάταξη της γραφειοκρατίας και η χαλάρωση της λογοκρισίας. Οι διανοούμενοι ασκούν δημόσια κριτική και ζητούν τη φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος ενώ οι φοιτητές διαδηλώνουν διεκδικώντας καλύτερες συνθήκες διαβίωσης. Η χρήση βίας εναντίον των φοιτητών μετά από εντολή του Γ.Γ. του Κόμματος Αντονίν Νοβότνι επικρίνεται από την πλειοψηφία της Κ.Ε. Έτσι στις 4 Ιανουαρίου 1968 ο Ντούμπτσεκ αντικαθιστά τον Νοβότνι στη θέση του Γ.Γ. με τον τελευταίο να παραμένει πρόεδρος της χώρας. Την ίδια εποχή στο κρατικό ραδιόφωνο της Τσεχοσλοβακίας ο Μίλαν Βάινερ και η δημοσιογραφική του ομάδα σαρώνουν την ακροαματικότητα με μια δημοφιλή ειδησεογραφική εκπομπή που αγνοεί τη λογοκρισία. Ο Βάινερ αρνείται να μεταδώσει τις επίσημες ειδήσεις χωρίς να τις διασταυρώσει και έτσι συγκρούεται με τους ανωτέρους του ενώ όλα τα μέλη της ομάδας έχουν μπει στο στόχαστρο της μυστικής αστυνομίας. Ενώ όλα αυτά συμβαίνουν στη χώρα ο νεαρός Τόμας δεν θέλει ο ανήλικος αδελφός του Πάβελ να καταλήξει σε ορφανοτροφείο -αφού οι γονείς τους έχουν πεθάνει- και κάνει το παν για να τον κρατήσει.
Ο Πάβελ φανατικός ακροατής του Βάινερ παίρνει μέρος σε μια οντισιόν στο ραδιόφωνο αλλά ο Τόμας τον ακολουθεί και τελικά, από μία παράξενη σύμπτωση θε προσληφθεί εκείνος και χωρίς να το καταλάβει θα ενταχθεί στη δημοσιογραφική ομάδα την οποία αποτελούν οι Βέρα Στοβίτσκοβα-Χερόλντοβα, Γίρι Ντίντστμπιερ, Λούμπος Ντομπρόβσκι, Γιαν Πετράμνεκ.
Ο Τόμας δεν γνωρίζει ότι η συντακτική ομάδα παρακολουθείται από την ασφάλεια κι αναγκάζεται να συνεργαστεί μαζί της για να προστατεύσει τον Πάβελ ο οποίες συμμετέχει με τους σε κινητοποιήσεις με τους συμμαθητές του. Όμως η τριβή του με τους άλλους δημοσιογράφους και η ιδιαίτερη σχέση που αναπτύσσει με τη Βέρα τον φέρνουν σε προσωπική σύγκρουση καθώς η αγωνία για την ασφάλεια του αδελφού του συγκρούεται με τη συνείδησή του. Στο μεταξύ ο δυισμός της τσεχοσλοβακικής ηγεσίας δεν θα κρατήσει πολύ, ο Νοβότνι θα αντικατασταθεί από τον Σβόμποντα και ο Ντούμτσεκ θα μπορέσει να εφαρμόσει τις μεταρρυθμιστικές του απόψεις για έναν Σοσιαλισμό με Ανθρώπινο Πρόσωπο. Ο τσεχοσλοβακικός λαός ζει μια περίοδο ενθουσιασμού και ελευθερίας που θα κρατήσει μόλις μερικούς μήνες. Στις 20-21 Αυγούστου 1968 στρατεύματα χωρών του Συμφώνου της Βαρσοβίας (Σοβιετική Ένωση, Πολωνία, Ουγγαρία, Βουλγαρία, Ανατολική Γερμανία) εισβάλλουν στην Τσεχοσλοβακία και τότε ο Τόμας αρνείται οποιαδήποτε συνεργασία με τους εισβολείς και την κρατική ασφάλεια και συνεργάζεται με την υπόλοιπη δημοσιογραφική ομάδα ώστε να μεταδίδουν μη λογοκριμένες τις ειδήσεις σχετικά με τα όσα συμβαίνουν. Επί πλέον καλούν σε παθητική αντίσταση τους πολίτες και ο Τόμας παίζει τη ζωή του κορώνα γράμμα καθώς δεν διστάζει να παραμείνει προσηλωμένος στην ελευθερία της πληροφόρησης.
Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο εκτυλίσσεται η υπόθεση της ταινίας «Τα κύματα της Άνοιξης» (Vlny) του Γίρι Μαντλ, που έκανε πρεμιέρα στο 58 Φεστιβάλ Κινηματογράφου στο Κάρλοβι Βάρι και κέρδισε το βραβείο Κοινού. Επί πλέον ήταν πρόταση της Τσεχίας για το Διεθνές Όσκαρ ενώ ήταν η 1η ταινία σε εισπράξεις στην Τσεχία για το 2024 και η 2η τσέχικη ταινία σε εισπράξεις όλων των εποχών.
Πρόκειται για ένα συγκλονιστικό ιστορικό, πολιτικό θρίλερ που βλέπεται με κομμένη την ανάσα. Ο Μαντλ αναδεικνύει ένα άγνωστο, τουλάχιστον σε εμάς, μέρος της ιστορίας που σχετίζεται με τον αγώνα των δημοσιογράφων υπέρ της ελεύθερης ενημέρωσης.
Ο σκηνοθέτης αναπαριστά πειστικότατα την εποχή, ενώ η κάμερά του περιφέρεται ασταμάτητα στους δρόμους της Πράγας, στους διαδρόμους του ραδιοφωνικού σταθμού, στο στούντιο, στα σπίτια. Είναι στα αλήθεια συγκλονιστικός ο τρόπος με τον οποίο αναπλάθει τα γεγονότα και ιδίως τις ώρες της εισβολής που έχει εμπλουτίσει με σημαντικό αρχειακό υλικό.
Όμως καθώς ο Γίρι Μαντλ έχει επιλέξει να αφηγηθεί την ιστορία μέσα από τα μάτια των ηρώων του, δίνει ιδιαίτερη προσοχή στο χτίσιμο των χαρακτήρων. Ιδιαίτερα του Τόμας ο οποίος μαζί με το οικογενειακό του πρόβλημα θα έρθει αντιμέτωπος με τεράστια ηθικά διλήμματα και θα πρέπει να αποφασίσει τι θα κάνει. Ο Τόμας που μπήκε σε όλη αυτήν την περιπέτεια με μοναδικό του σκοπό να υπερασπιστεί τον ανήλικο αδελφό του αλλά παρασύρθηκε στη δίνη των γεγονότων.
Αλλά δεν είναι μόνον αυτός. Ο σκηνοθέτης δίνει με σαφήνεια το περίγραμμα και των υπόλοιπων ηρώων του. Του αρχισυντάκτη Μίλαν Βάινερ, ως ενός ανθρώπου αποφασιστικού, ακέραιου και ιδεολόγου. Της Βέρα Στοβίτσκοβα-Χερόλοβντα με την οποία ο Τόμας ανέπτυξε μια ιδιαίτερη σχέση, ως μία μαχητική και αποφασισμένη γυναίκα. Του αδελφού του Πάβελ, ενός νέου που αμφισβητεί και θέλει να αλλάξει τον κόσμο. Το ίδιο κάνει και με τους υπόλοιπους χαρακτήρες, δηλαδή με όλη τη δημοσιογραφική ομάδα. Έτσι οι θεατές νιώθουν ότι τους γνωρίζουν καλά και στο δραματικό φινάλε συμπάσχουν μαζί τους.
Βλέποντας την υπέροχη αυτή ταινία σκεφτόμουν τους αληθινούς ανθρώπους που έζησαν εκείνα τα γεγονότα. Τους πολίτες της Τσεχοσλοβακίας που βίωσαν τον ενθουσιασμό και το μεθύσι της ελευθερίας που όμως αποδείχτηκε μόνον ένα διάλειμμα ολίγων μηνών για να επιστρέψει και πάλι η χώρα στο σκοτάδι του ολοκληρωτισμού.
Από την άλλη νομίζω ότι «Τα κύματα της Άνοιξης» είναι μια πολύ χρήσιμη ταινία. Γιατί υπενθυμίζει γεγονότα που έπαιξαν πολύ σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση και στη μετέπειτα εξέλιξη της ιστορίας. Ποιος δεν σκέφτηκε βλέποντας την ταινία του Γίρι Μαντλ ότι, ίσως, να ήταν όλα διαφορετικά αν το πείραμα του δημοκρατικού σοσιαλισμού, του σοσιαλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο, το είχαν αφήσει να εξελιχθεί ελεύθερα;
Προσωπικά είμαι βέβαιος ότι εκτός από τη σοβιετική γραφειοκρατία η εισβολή «βόλεψε» και τη Δύση καθώς ενίσχυσε τα επιχειρήματά της. Τα οποία, σε διαφορετική περίπτωση, δεν θα είχε. Να μην ξεχνάμε ότι την ίδια εποχή ο δυτικός κόσμος συνταρασσόταν από μαχητικές κινητοποιήσεις στις ΗΠΑ εναντίον του πολέμου στο Βιετνάμ, στη Γαλλία με το Μάη του ’68, στη Μεγάλη Βρετανία, την Ιταλία, το Μεξικό κ.α.
Στράτος Κερσανίδης
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα kersanidis.wordpress.com