Νόστος, πόνος και ενοχές…
Σχεδόν όλες οι «Επιστροφές» που πραγματεύτηκε το σινεμά, έχουν αναφορά στην Ομηρική Οδύσσεια, αν και κατά βάση συνήθως εδράζονται σ’ αυτήν. Πέρα βέβαια από τις αυτούσιες μεταφορές του μύθου. Μόνον ένα ταξίδι δεν έχει επιστροφή, όπως κάποια μανιτάρια που τρώγονται μια φορά. Όλοι έχουν ανάγκη επιστροφής, στην αγκαλιά της μάνας, στο σπίτι, στους φίλους, στην ερωμένη, την πατρίδα, στη νιότη, στα παιδικά τα χρόνια. Έχοντας τούτο το αρχετυπικό κείμενο του Ομήρου, ο Ουμπέρτο Παζολίνι, έφτιαξε μια ταινία όπου, η επιστροφή του Οδυσσέα προσεγγίζεται με ψυχαναλυτικούς όρους. Εστιάζει κυρίως στην οικογένεια, στις σχέσεις άντρα-γυναίκας, πατέρα-γιου, μητέρας-γιου.
Χωρίς φυσικά να παραβλέπει την παράμετρο εξουσία. Όχι μόνο υπό την οπτική των μνηστήρων, αλλά και αυτής καθαυτής της εξουσίας, ως συστατικό όρο της κοινωνικής δραστηριότητας του ανθρώπου. Ξεκινώντας βέβαια από το πρώτο κύτταρό της, την οικογένεια. Εξετάζει τον καθένα ξεχωριστά για το πώς βιώνει τούτες τις ενδοοικογενειακές σχέσεις. Ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη μετά από πολλές περιπέτειες, έμπλεος ενοχών. Το όποιο πατριωτικό καθήκον δεν μπορεί να τον απαλλάξει από τις ενοχές που, φέρει για την μακρόχρονη απουσία του, από την οικογένεια, τη σύζυγο, τον γιο, την πατρίδα, τους υπηκόους του. Ο βασιλιάς δεν είναι τίτλος ιδιαίτερου βάρους και τιμής, χωρίς τις απορρέουσες ευθύνες.
Άρχω δε σημαίνει απλά εξουσιάζω και άρα αυθαιρετώ κατά ιδία βούληση. Σημαίνει ευθύνες, καθήκον προστασίας πέραν της οικογένειας, της πατρίδας, των υπηκόων, των ηθικών αξιών. Η αίσθηση καθήκοντος που, δυστυχώς έχει χαθεί στις μέρες μας, από τους άρχοντες οι οποίοι, στη σύγχρονη αντιπροσωπευτική Δημοκρατία, νομιμοποιούνται δια της ψήφου, όχι να άρχουν με ήθος για το κοινό καλό, αλλά προς ίδιον όφελος. Ο Οδυσσέας περιφέρεται στην Ιθάκη, χωρίς να τολμά να πάει στο παλάτι. Είναι σαφές, εκτός των άλλων, κουβαλάει και το μεταπολεμικό τραύμα, τις κακουχίες της επώδυνης και επίπονης διαδρομής κατά την επιστροφή. Και όταν πάει, φοβάται, ντρέπεται, αδυνατεί να σταθεί απέναντι στην Πηνελόπη, να την κοιτάξει στα μάτια, ακόμη και να ζητήσει συγνώμη. Είναι και οι ενοχές της απώλειας των στρατιωτών του, των συντρόφων του. Το ομολογεί κιόλας, πώς να παρουσιαστεί ως ο μόνος διασωθείς. Αισθάνεται ξένος στην κυριολεξία του όρου.
Η Πηνελόπη αισθάνεται άβολα, παράξενα, απόμακρη από τον αγαπημένο της. Επί χρόνια στον αργαλειό της, με προσχήματα την ύφανση, παίρνει συνεχώς χρόνο, ελπίζοντας στην επιστροφή του Οδυσσέα. Το βασίλειο της Ιθάκης, ξέφραγο αμπέλι, οι μνηστήρες, διαγκωνίζονται, για την εξουσία, η Πηνελόπη είναι το πρόσχημα. Ο Τηλέμαχος, μόνος, λίγος, εγκλωβισμένος στο Οιδιπόδειο σύμπλεγμα , άτολμος, ψάχνει να βρει τον βηματισμό του, την ισορροπία στον κόσμο των ενηλίκων, να σταθεί επάξιος διάδοχος. Αλλά η ικανότης βλέπετε δεν κληροδοτείται. Αντίθετα με τη σύγχρονη Δημοκρατία της πατρίδας μας όπου, όλα κληροδοτούνται άσχετα με τις ικανότητες του εκάστοτε γόνου. Στο πρόσωπο του Αντίνοου βλέπουμε τον διψασμένο για εξουσία, να την διεκδικεί με καθαρά φαλλοκρατικούς όρους. Όταν τελικά θα σμίξει η οικογένεια, οι εγγενείς αδυναμίες της απουσίας, είναι εμφανείς.
Ακόμη και όταν ο Οδυσσέας εκδιώξει τους Μνηστήρες, τίποτα δεν είναι όπως παλιά. Η οικογένεια πλέον υποχρεώνεται να προχωρήσει με το τραύμα, της απουσίας, του πολέμου, προσδοκώντας στην ευεργετική επίδραση του πανδαμάτορα χρόνου. Τα εν οίκω μη εν δήμω, αλλά για τα πρόσωπα της εξουσίας, αυτό δεν ισχύει. Εξάλλου αυτοδίκαια υπάγονται στο στρατόπεδο των δημόσιων προσώπων, είναι εκτεθειμένοι σε κοινή θέα. Όλα έχουν διαλύσει, οικογένεια, βασίλειο, ιεραρχικές δομές. Αμφίβολη η όποια ανάκαμψη. Ο Οδυσσέας, η επιστροφή, μπορεί να εμπεριέχει δυνητικά την χαρά, την γλυκιά μελαγχολία του νόστου, αλλά είναι πόνος και κυρίως ενοχές για τα πεπραγμένα. Στον απολογισμό του, στον κάθε απολογισμό μας, διαπιστώνονται τα λάθη, κυριαρχούν οι ενοχές.
Σχεδόν πάντα τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι καλύτερα, αν πράτταμε αλλιώς. Αυτό το αλλιώς είναι σύμφυτο του πεπαιδευμένου ανθρώπου, του προορισμένου, αλλά συχνά και του συνηθισμένου. Μετά από χρόνια έχουμε το εξαιρετικό δίδυμο των Ραλφ Φάινς-Ζυλιέτ Μπινός. Ο πρώτος με εξαιρετική σωματική παρουσία που, που δηλώνει απερίφραστα εξωτερικές, αλλά και εσωτερικές πληγές, τον πόνο, την αμφιβολία, την ματαίωση. Η Πηνελόπη με εξαιρετική εσωτερικότητα, εκφράζει την αμφιβολία, την κόπωση και την ματαίωση με τη σειρά της. Ο πολύπειρος Ουμπέρτο Παζολίνι μας παρουσίασε μια ενδιαφέρουσα οπτική της Οδύσσεια , στη συγκεκριμένη ραψωδία, θα την προτιμούσα ωστόσο χρονικά πιο σύντομη.
Γιάννης Γκακίδης
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα kemes.wordpress