Στη Θάλασσα Γυαλί δυο γυναίκες συναντιούνται σε μια επαρχιακή πανσιόν για να «τα βάλουν» μαζί με ένα άτυπο σύστημα πατριαρχίας και ολοκληρωτισμού. Ο Αλέξης Αλεξίου μας μιλάει με αφορμή την ταινία που κάνει πρεμιέρα στις 8/11 στο 67ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, (18:45, αίθουσα Τζον Κασσαβέτης) και από 12/11 θα είναι στις ελληνικές αίθουσες.
- Έχεις ασχοληθεί με πολύ διαφορετικά θέματα μέχρι τώρα στις ταινίες σου, οικονομική κρίση, ενηλικίωση, χαμένα όνειρα της ελληνικής ιστορίας. Στη Θάλασσα Γυαλί χωρίς να φοβάσαι ή να έχεις συμπλέγματα φύλου επιλέγεις να μιλήσεις πολύ σκληρά για την πατριαρχία. Είναι για σένα η πατριαρχία ένα από τα πολλά πρόσωπα του φασισμού ακόμα και σήμερα;
Είναι γνωστό ότι αγαπώ το σινεμά είδους και ειδικά το φιλμ νουάρ. Το τελευταίο γεννήθηκε μέσα από το αστυνομικό μυθιστόρημα και ως εξέλιξη του γκανγκστερικού φιλμ. Στη θεματολογία και τις αφηγηματικές συμβάσεις του είναι εγγεγραμμένη η κριτική στα συστήματα και στις δομές της εξουσίας. Είναι σαφές ότι διανύουμε τη σκοτεινότερη ίσως περίοδο στην σύγχρονη ανθρώπινη ιστορία. Αυτό που βιώνουμε είναι μια πλήρη αποτυχία όλων των κυρίαρχων κοινωνικών και πολιτικών μοντέλων εξουσιών, η βάση των οποίων είναι και παραμένει πατριαρχική. Δυστυχώς αυτή είναι η αλήθεια. Έχει να κάνει με τον τρόπο δόμησης των κοινωνιών και των οικογενειών. Με τον τρόπο που μεγαλώνουμε, που εκπαιδευόμαστε, που μαθαίνουμε τις αφηγήσεις, τις ιστορίες, τις παραδόσεις, που τραγουδάμε, που βλέπουμε ταινίες, που εκφραζόμαστε, που τσακωνόμαστε, που σκεφτόμαστε. Θα πρέπει να δούμε σταδιακά και έναν άλλο τρόπο σκέψης, έκφρασης, μάθησης, επικοινωνίας, λειτουργίας της κοινωνίας. Είναι σαφές ότι το μοντέλο αυτό έχει φθαρεί, έχει εξαντληθεί, έχει αποτύχει. Πριν δυο μήνες θα σας έλεγα ότι όλα αυτά μοιάζουν με λόγια και ότι απέχουμε ακόμα πολύ από την ουσία ή τις όποιες πράξεις. Και όμως, οι πρόσφατες διαδηλώσεις και κινητοποιήσεις στην Ευρώπη από τις νεότερες γενιές δείχνουν ότι πάντα υπάρχει διέξοδος και εναλλακτική.
- Τις τελευταίες μέρες βλέπουμε πάλι μηχανές Δίας με φασιστικά αυτοκόλλητα κολλημένα επάνω τους. Στην ταινία οι ηρωίδες όταν θα χρειαστεί να απευθυνθούν στην αστυνομία δεν θα το κάνουν γιατί ξέρουν ότι η αστυνομία δεν θα κάνει πραγματικά τη δουλειά της. Το πιστεύεις αυτό; Είναι μια οριακή αλήθεια για τη δημοκρατία;
Όλες οι έρευνες τα τελευταία χρόνια δείχνουν ότι ο Έλληνας δεν έχει καμία εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Το κράτος δικαίου και η Ελληνική δικαιοσύνη βρίσκονται στον πάτο της αξιοπιστίας. Είναι προφανές ότι η καθεμία και ο καθένας από εμάς ζει με τον εφιάλτη ότι αν κάτι σοβαρό αύριο του συμβεί όχι μόνο δεν θα βρει ποτέ το δίκαιο του, αλλά ακόμα και αν το διεκδικήσει θα βρεθεί μπλεγμένος σε μια καφκική συνθήκη. Είναι θλιβερό, αλλά τόσα χρόνια μετά την μεταπολίτευση ο Έλληνας δεν πιστεύει ότι ζει σε μια υγιή δημοκρατία που όταν κινδυνεύσει, ο ίδιος ή οι οικείοι του, το εκτελεστικό, νομικό, θεσμικό πλαίσιο αυτόματα θα τον προστατεύσει. Αντίθετα, έχουμε οπισθοδρομήσει σε μια συνθήκη που αν για κάποιο λόγο κανείς σταθεί στη «λάθος πλευρά», δεν κοιτάει τη δουλίτσα του και κυρίως αν δεν ανήκει σε ηγεμονικές έμφυλες, φυλετικές και ταξικές κατηγορίες, τότε το πλαίσιο αυτό μπορεί μέχρι και να τον στοχοποιήσει.
- Σε αυτή την εποχή των εκπτώσεων για την ελληνική κοινωνία, οι ταινίες σου νιώθω ότι έχουν κάτι το συνειδητά vintage και ότι δεν χαρίζονται σε σκηνοθετικές ευκολίες τηλεοπτικού τύπου. H φωτογραφία τους, η λεπτομέρεια στο σενάριο, ο ρυθμός και οι νοηματοδοτημένες παύσεις τους μου θυμίζουν Σύγχρονο Ελληνικό Κινηματογράφο. Είναι συνειδητή αυτή η αναφορά; Πιστεύεις ότι ο κινηματογράφος στις μέρες μας ξεχνάει συχνά τη δύναμή του;
Ίσως υπάρχει μια βιασύνη στον τρόπο που γυρίζονται πια πολλές ταινίες. Δεν βοηθάει το ότι υπάρχουν λιγότερα χρήματα και διαθέσιμος χρόνος. Η τεχνολογία προσφέρει λύσεις, αλλά χρησιμοποιείται συχνά για να καλύψει λάθη ή την έλλειψη φαντασίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτό που συνέβαινε τα πρώτα χρόνια με τα ψηφιακά εφέ, πριν ακόμα η τεχνολογία «χωνευτεί» σωστά, αλλά και αυτό που συμβαίνει σήμερα με την αλόγιστη και νομικά ανεξέλεγκτη χρήση του ΑΙ. Δυστυχώς όλα αυτά οδηγούν τον θεατή στο να απαξιώνει τη διαδικασία θέασης μιας ταινίας και να αποκαθηλώνει την σημασία της ως καλλιτεχνικό – πολιτισμικό αγαθό. Δεν τον κατηγορώ. Λόγω της τεχνολογικής ευκολίας υπάρχει η αίσθηση ότι ο οποιοσδήποτε μπορεί να κάνει μια ταινία, κάτι που εν μέρει και υπό προϋποθέσεις είναι ρεαλιστικό. Μέσα σε αυτή την πλάνη, ένα reel στα social media αβίαστα συγχέεται με καλλιτεχνική δημιουργία. Όλα είναι σχετικά. Και στην εποχή του AI πιθανώς όλα είναι fake ή και αληθινά. Έχει άραγε σημασία; Πιστεύω πως ναι. Και τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Είναι μια μεγάλη συζήτηση που θα την ανοίξουμε στο ΑΣΤΟΡ, το Σάββατο 21 Νοέμβριου σε μια ενδιαφέρουσα κουβέντα με καλεσμένους από το εξωτερικό. Λεπτομέρειες προσεχώς…
- Εκτός από την Αφροδίτη Νικολαΐδου με την οποία γράψατε μαζί το σενάριο και καταλαβαίνω ότι επιλέξατε μαζί την γενική αισθητική κατεύθυνση της ταινίας με τι κριτήρια επέλεξες τα μέλη του συνεργείου και τους λοιπούς συνεργάτες της ταινίας; Συζητήσατε πάνω στην αισθητική της ταινίας;
Κάποιοι από τους συνεργάτες μου, όπως ή Άλκηστη Μάμαλη που επιμελήθηκε τα κουστούμια, η Σωτηρία Μαρίνη και ο Άκης Γouρζουλίδης στο casting, oι αδερφοί Αλαχούζοι και ο Γιάννης Αγγελαδόπουλος στα εφέ, ο Γρηγόρης Αρβανίτης στο color, ο Λάμπης Χαραλαμπίδης στο αρχικό στάδιο του μοντάζ, είναι συνοδοιπόροι εδώ και χρόνια. Με άλλους. όπως ο Σίμος Σαρκετζής στη φωτογραφία, μπορεί να μην είχαμε ξαναδουλέψει αλλά ξέραμε σε βάθος ο ένας το έργο του άλλου. Πρώτη φορά δούλεψα με εξαιρετικούς νέους συνεργάτες όπως η σκηνογράφος Δήμητρα Σουρλατζή, ο Λευτέρη Μουμτζής στη μουσική, ο Μάριος Κλεφτάκης στο μοντάζ, οι Θανάσης Τσαβλής, Βασίλης Καλαμάκης, Μάριος Ζέρβας στα stunts, ο Αρης Λουζιώτης και ο Χρήστος Κυριακούλης στον ηχητικό σχεδιασμό. Εντούτοις γνώριζα ή ανακάλυψα και εκτίμησα την προηγουμένη δουλεία τους. Το ίδιο ισχύει και για άλλους συνεργάτες, αρκετοί από το οποίους προέρχονται από το εξωτερικό, καθώς ή ταινία υπήρξε συμπαραγωγή μεταξύ τριών άλλων χωρών. Προφανώς ξεχνώ πολλούς. Δεν μπορώ πχ να μην αναφέρω την Ελίνα Ψύκου, την Διονυσία Δημητρακέλλου ή τον Γιώργο Ζέρβα με τους οποίους στήσαμε μια εξαιρετική ομάδα παραγωγής. Για μένα το στάδιο προετοιμασίας είναι και το πιο κρίσιμο. Η διαδικασία εύρεσης χώρων διαρκεί έως και δύο χρόνια. Ακολουθεί ο σχεδιασμός της ταινίας σε storyboard και η λεπτομερής συζήτηση με κάθε καλλιτεχνικό συντελεστή και department της ταινίας ξεχωριστά πάνω στις επιμέρους ανάγκες, ιδέες και απαιτήσεις. Μέσα από αυτή την αργή συνθετική διαδικασία και ζύμωση διαμορφώνεται τελικά και η αισθητική.
- Ο Παζολίνι έλεγε πως δεν θα χρησιμοποιούσε ποτέ έναν ηθοποιό για να παίξει κάτι που δεν είναι. Δεν σε ρωτάω προφανώς για το αν οι ηθοποιοί της ταινίας είναι πράγματι «κακοποιοί», γιατί ξέρω πως δεν είναι, αλλά επιτρέπεις να επηρεαστεί και να γεμίσει ένας ρόλος από την αλήθεια που φέρει φυσικά ένας ηθοποιός, σε ενδιαφέρει αυτό;
Όπως είπα δίνω χρόνο και σημασία στην προετοιμασία της ταινίας. Αυτό εκτείνεται στο casting – την επιλογή δηλαδή των ηθοποιών, μια διαδικασία εξαιρετικά χρονοβόρα – αλλά και στις πρόβες. Δυστυχώς δεν είναι πάντα όλοι διαθέσιμοι, αλλά προσπαθώ να συνεργάζομαι με ηθοποιούς που μπορούν να κατανοήσουν ποσό απαιτητική είναι η φύση της δουλειάς μας και μπορούν να αφοσιωθούν. Στην ταινία αυτή ήμουν τυχερός. Γράψαμε το σενάριο έχοντας εξαρχής στο μυαλό την Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη. Σιγά σιγά μαζί με τους δυο casting director, τον Άκη και την Σωτηρία που ανέφερα πιο πάνω, καταλήξαμε και στο υπόλοιπο εξαιρετικό πιστεύω καστ. Δουλέψαμε το λιγότερο τρεις μήνες με κάθε ηθοποιό, με τους βασικούς πολύ παραπάνω - ειδικά αν συνυπολογίσει κάνεις και τον χρόνο προπόνησης και σωματικής προετοιμασίας για τις δύσκολες σκηνές που είχανε μπροστά τους. Μέσα από τις πρόβες δεν συζητήσαμε απλά το σενάριο και τη δραματουργία. Είδαμε, διαμορφώσαμε και μετατοπίσαμε ελαφρώς τον κάθε χαρακτήρα ξεχωριστά, κάνοντας μαζί με την Αφροδίτη τις απαραίτητες μικρο-προσαρμογές, ώστε όλοι οι ήρωες να έρθουν από τις σελίδες του σεναρίου και να κουμπώσουν σε κάθε ηθοποιό ξεχωριστά.
Η συνέντευξη δόθηκε στην Ασπασία Λυκουργιώτη
και δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα cinematek.gr
